Koroğlu dastanı (“Koroğlunun qocalığı” qolu) – 25

Koroğlu qocalmışdı. Dəlilər başından dağılmışdı. Davadan, vuruşdan yorulmuşdu.

Yanında bircə vəfalı alagöz Nigar qalmışdı.

Bir yaz günü idi. Koroğlu paslı Misri qılıncı belinə bağlayıb Nigarı da yanına alıb piyada harayasa gedirdi.

Baxdı yolun qırağında bir kişi bir cüt öküz otarır. Amma kişinin çiynində yarı taxta, yarı dəmir bir şey var. Kişinin yanına gəlib soruşdu:

– Ay kişi, bu nədi, çiyninə keçiribsən?

Kişi dedi:
– Bu, tüfəngdi.
– Tüfəng nədi?
– Bunun içində güllə olur. Adama, heyvana dəyəndə öldürür.
Koroğlu kişinin sözünə inanmadı. Tutdu yaxasından ki, vur mənə
görək necə öldürür?
Kişi vurmaq istəmədi. Axırı çox deyişmədən sonra Koroğlu kişiyə
dedi:
– İndi ki, belə oldu, al bu qan bahası, at öküzlərə görüm necə öldürəcək.
Kişi gördü Koroğlu əl çəkən bəla deyil. Axırda tüfəngini çəkib
öküzün birini nişan aldı. Tüfəng açılan kimi öküz yerə yıxıldı.
Koroğlu gördü öküz doğrudan da öldü. Götürüb bir tüfəngin oraburasına
baxdı, sonra sazı bağrına basıb görək nə dedi:
Titrəyir əllərimi, tor görür gözüm,
Mənmi qocalmışam, ya zəmanəmi?
Dolaşmır dahanda söhbətim, sözüm,
Mənmi qocalmışam, ya zəmanəmi?
Tutulur məclisdə iyidin yası,
Kar görmür qılıncı, polad libası.
Gəlib bic əyyamı, namərd dünyası,
Mənmi qocalmışam, ya zəmanəmi?
Belə zaman hara, qoç iyit hara,
Mərdləri çəkirlər namərdlər dara,
Baş əyir laçınlar, tərlanlar sara,
Mənmi qocalmışam, ya zəmanəmi?
Axır əcəl gəldi, yetdi hay, haray!
Çəkdiyin qovqalar bitdi hay, haray!
Tüfəng çıxdı, mərdlik getdi hay, haray!
Mənmi qocalmışam, ya zəmanəmi?
Koroğluyam, Qırat üstə gəzərdim,
Müxənnətlər başın vurub əzərdim,
Nərələr çəkərdim, səflər pozardım,
Mənmi qocalmışam, ya zəmanəmi?
Deyirlər Koroğlu sözün tamam eləyəndən sonra Misri qılıncı
belindən açıb yerə tulladı. Dedi:
– Namərd əyyamıdı. Daha mən Koroğluluğumu yerə qoydum.
Nigar Koroğlunun gözünü oğurlayıb Misri qılıncı götürüb gizlətdi.
Koroğlu Nigar ilə bərabər ordan yola düşdülər. O gün axşama qədər
yol getdilər. Axşam vaxtı bir şəhərə çatdılar. Şəhərdə onları qonaq
eləyən olmadı. Axırda naçar qalıb bir uca imarətin dibində gecələməli
oldular. Gecədən xeyli keçmişdi, bir də baxdılar budu yeddi yaraxlı
adam gizlənə-gizlənə gəlib imarətin üstünə çıxdılar.
Sən demə bu imarət Alı paşanın xəzinəsi imiş. O oğrular da xəzinəni
yarmağa gəliblərmiş. Koroğlu fikir verib gördü bunlar damın
üstünü söküb içəri girdilər. Xəzinəni yarıb yüklərini tutub getmək
istəyəndə Koroğlu qalxıb başlarının üstünü aldı ki:
– Nəçisiniz? Gecə vaxtı burda nə gəzirsiniz?
Oğrular əkilmək istədilər.
Koroğlu onları tərpənməyə qoymadı. Tutub hamısının əl-ayağını
bağladı, yerə uzatdı ki:
– Kişi mərd olar. Oğurluq it peşəsidi. Padşahlara ədavətiniz var,
dava eləyin, açıq meydanda mərdi-mərdanə savaşın, sonra xəzinəsi də
sizə halaldı. Yoxsa ki, gecə oğurluq eləməyin!
Oğrular nə qədər ona pul, qızıl vəd verdilərsə Koroğlu razı olmayıb
dedi:
– Yox, mən bir mərd adamam. Belə alçaq işləri görə bilmərəm.
Siz kişi deyilsiniz, kişilərin adlarını batırırsınız.
Qərəz, çox baş ağrısı olmasın, elə ki, sabah açıldı, xəzinəçi gəlib
əhvalatı belə görəndə qaçıb Xotkara xəbər verdi. Xotkar əmr verdi,
oğruları, Koroğlunu, Nigarı yanına gətirdilər. Koroğlu nə olmuşdu
başdan-ayağa hamısını xotkara danışdı. Xotkar oğruların cəzasını
verəndən sonra Koroğludan soruşdu:
– Yaxşı, qoca, bəs sən kimsən ki, mənə bu yaxşılığı elədin?
Xotkarın cavabında aldı Koroğlu, görək nə dedi:
Çənlibeldə eli olan
Düşkün Koroğlu mənəm, mən.
Başında min dəli olan,
Düşkün Koroğlu mənəm, mən.
Mərdlik işlədib bir zaman,
Namərdə çəkdirdim aman,
İndi əlif qəddi kaman,
Düşkün Koroğlu mənəm, mən.
Laçın tək bərədə yatan,
Əmud vuran, şeşpər atan,
Yüz iyit qol-qola çatan,
Düşkün Koroğlu mənəm, mən.
Könlünün səməndin yoran,
Müxənnət boynunu vuran,
Mərdlər ilə dostluq quran,
Düşkün Koroğlu mənəm, mən.
Qoç Koroğlu görünməz şən,
Eyvazından ayrı düşən,
Qürbət eldə bağrı bişən,
Düşkün Koroğlu mənəm, mən.
Xotkarın qorxudan tükləri biz-biz oldu. Başındakı tükləri, o necə
deyərlər, ayağına zalan gəldi. Baxdı ki, illərlə axtardığı qoç Koroğlu
özü-öz ayağı ilə gəlib çıxıb buraya. Bir fikirləşdi əmr edib tutdursun.
Ancaq Koroğludan o qədər yemişdi, onu elə tanımışdı, bildi ki, onu
belə tutmaq mümkün olmayacaq. Ona görə də hiylə niqabını üzünə
çəkib başladı onu aldatmağa. Üzünü Koroğluya tutub dedi:
– Ay Koroğlu, sən mənim düşmənimsən, amma bu gün dostluq
elədin, mərdlik işlətdin. Mən daha səni özümə düşmən bilmirəm. İndi
məndən nə istəyirsən istə, bu yaxşılığının əvəzində nə istəsən sənə
verəcəyəm.
Koroğlu dedi:
– Mən səndən heç nə istəmirəm, məni burax gedim.
Xotkar dedi:
– Koroğlu, qocalmısan, daha dağlarda koroğluluq eləyəsi deyilsən,
gəl mənim yanımda qal. Ölənə qədər sənə ata yerində qulluq eləyim.
Sən də mənim məsləhətçim, tədbirçim ol.
Koroğlu Xotkarın sözlərini qəbul eləmədi. Gedəsi oldu. Xotkar
üzdə onlara çox hörmət elədi. Koroğluya, Nigara yaxşı paltar verdirdi,
hərəsinə bir at bağışladı. Koroğlu da onunla əl verib atlandı. Nigar ilə
yola düşdü.
Koroğlunun getdiyi yer bəlli deyildi. Ağzı hayana gəlsə atı sürürdü.
Onlar getməkdə olsunlar, sənə deyim Xotkardan. Elə ki, Koroğlu
aralandı, Xotkar doqquz nəfər yaxşı tüfəngatan çağırıb onların dalınca
göndərdi ki, dağlarda, daşların arasında Nigarı Koroğlunun əlindən
alıb özünü də ya öldürsünlər, ya da diri tutub gətirsinlər.
Bu doqquz nəfər bir kəsmə yoldan gedib bərəni kəsdilər. Koroğlu
başı aşağı Nigarla gedirdi. Bir də baxdı doqquz yerdən üstünə tüfəng
lüləsi tuşlandı.
Koroğlu atları saxladı. Xotkarın adamları yol üstə çıxdılar. Koroğlunun
üstünə qışqırıb atdan düşmələrini əmr etdilər. Koroğlu dava eləmək
istəmirdi. Özü atdan düşdü. Nigarı da düşürdü. Adamlardan birisi
yaxına gəlib yoğun bir kəndirlə onun qollarını möhkəm-möhkəm
bağladı. Koroğlu yenə də bir söz demədi.
Adamlar Nigarı ondan ayırmaq istədilər. Koroğlu işi belə görəndə
soruşdu:
– Onu haraya aparırsınız?
Dedilər:
– Paşaya aparırıq. Səni də aparıb zindana salacağıq. Sənə göstərəcəyik
ki, koroğluluq necə olar?
Koroğlu gördü iyitlik, namus yeridi, alagöz Nigar əldən gedir. İş
belə olanda aldı görək nə dedi:
Uca dağın ucasıyam,
Əskik olmaz qarım mənim.
Nər pələngin qocasıyam,
Karvan vurmaq karım mənim.
Qoç yarandım əzəl başdan,
Vursam cidam keçər daşdan,
Hələ davadan, savaşdan,
Qalmamış qollarım mənim.
Hanı Eyvaz burda əsə,
Bir qılınca qırx baş kəsə,
O dövranım dönüb tərsə,
Qar tökər baharım mənim.
Hanı Əhməd, şeşpər ata,
Dəmirçioğlu küşdü tuta,
Bu günümdə gəlib çata
Tərlan dəlilərim mənim.
Qoç Koroğlu bada içə,
Başları pəncər tək biçə,
Qoyarammı ələ keçə,
Alagöz Nigarım mənim?
Bunu deyib bir dəli nərə çəkdi. Kəndir tikə-tikə olub yerə töküldü.
Qorxudan paşanın adamlarının əllərindən tüfəngləri töküldü. Vəfalı
Nigar gizlətmiş olduğu Misri qılıncı çəkib Koroğluya verdi. Koroğlu
onların hamısının boynunu vurub Nigarı götürüb təzədən Çənlibelə
döndü.
Nigarla orada yaşamağa başladı. Bu işdən bir müddət keçdi. Bir
gün Koroğlu yanında alagöz Nigar Çənlibeldə oturmuşdular. Bir də
vəfalı aşıq Cünun gəlib çıxdı. De xoş-beş, on beşdən sonra Koroğlu
soruşdu:
– Aşıq Cünun, nə yaxşı, köhnə dostu necə oldu ki, yada saldın?
Aşıq Cünun sazı döşünə basıb dedi:
Sənə deyim, qoç Koroğlu,
Düşmənlər gələcək oldu.
Sonun olar puç, Koroğlu,
Paşalar gələcək oldu.
Daldalama sən səsini,
Düşmənlə kəsmə bəsini,
Keçmiş köhnə qısasını,
Paşalar alacaq oldu.
Cünunam, dildən düşmüşəm,
Bülbüləm güldən düşmüşəm,
Qocalıb əldən düşmüşəm,
Paşalar gələcək oldu.
Aşıq Cünun saznan dediyi kimi söznən də dedi ki:
– Ay Koroğlu, Qıratı neyləmisən? Paşalar qoşun çəkib sənin üstünə
gəlir.
Aşıq Cünuna cavabında aldı görək Koroğlu nə dedi:
Sənə deyim, Aşıq Cünun,
Çağır gəlsin xan Eyvazı!
Tar eyləyim düşmən günün,
Çağır gəlsin xan Eyvazı!
Namərdliyi bildirərlər,
Yadı bizə güldürərlər,
Yoxsa məni öldürərlər,
Çağır gəlsin xan Eyvazı!
Koroğlu çəkməz haşalar,
Çətindi qollar boşalar,
Yerişir oğraş paşalar,
Çağır gəlsin xan Eyvazı!
Aşıq Cünun Koroğludan ayrılıb Eyvazı axtarmağa getdi. Dağları,
daşları çox gəzdi, Eyvazı tapa bilmədi. Bir biçənəkdə Dəmirçioğluna
rast gəldi. Gördü Dəmirçioğlu əlində yaba ot yığır. Aldı görək Aşıq
Cünun Dəmirçioğluna nə dedi:
Dəmirçioğlu sənə deyim,
Çənlibelə düşmən gəlir.
Hayqıranda ordu basan,
Çənlibelə düşmən gəlir.
Bu sinəmi qəm alıbdı,
Şad qəlbimə dərd salıbdı,
Koroğlu yalqız qalıbdı,
Çənlibelə düşmən gəlir.
Çənlibeldə yox söhbət, saz,
Çırpınır göllərində qaz,
Hanı Əhməd, hanı Eyvaz,
Çənlibelə düşmən gəlir.
Sananmaz yüzlər, əllilər,
Düşmənə demə bəlilər,
Görünmür iyid dəlilər,
Çənlibelə düşmən gəlir.
Yoldadı Koroğlu gözü,
Qəlbində qocalıq közü.
Aşıq Cünun budu sözü,
Çənlibelə düşmən gəlir.
Aşıq Cünun saznan dediyi kimi, söznən də əhvalatı Dəmirçioğluna
danışıb ordan çıxıb Çənlibelə getdi. Dəmirçioğlu gecə-gündüz çöldə
olduğundan üzünü, başını tük basmışdı. Bir dəlləyin yanına gəlib dedi:
– Usta, mənim saqqalımı qırx.
Dəllək dedi:
– Mollalar saqqal qırxmağı qadağan eləyib. Qırxa bilmərəm.
Dəlləyin cavabında aldı Dəmirçioğlu görək nə dedi:
Sənə deyim, usta başı,
Qazı dibindən, dibindən!
Olmagilən işdə naşı,
Qazı dibindən, dibindən!
Deyərəm sənin şəstinə,
Paşalar girib qəsdinə,
Gəlir Koroğlu üstünə
Qazı dibindən, dibindən!
Sənnən hesabı çəkərəm,
Gözündən qan yaş tökərəm,
Əlif qəddini bükərəm,
Qazı dibindən, dibindən!
Dəmirçioğlu bilici,
Olarsan ellər gülücü,
Sənə yendirrəm qılıcı,
Qazı dibindən, dibindən!
Dəllək gördü bu o deyənlərdən deyil. Heç deyəsən istiot-zad dadmayıb.
Bir az da oyan-bu yan eyləsə, elə doğrudan qılıncı yendirəcək.
Canının qorxusundan onun üzünü, başını qırxıb təmizlədi. Dəmirçioğlu
dəlləyin haqqını verib ordan yola düşdü. Dağları aşdı, dərələri keçdi.
Bir qayanın ətəyində Dəli Həsənə rast gəldi. Aldı görək nə dedi:
Xotkarlar üstünə atlı gedəndə
Düşmən görən açıq gözün necoldu?
Oğraş paşalarla dava edəndə,
Nərə çəkən uca səsin necoldu?
Çənlibeldə ağır məclislər quran,
Ərəbat üstündə mərdanə duran,
Misri qılınc çəkib, boyunlar vuran,
Axtar görək xan Eyvazın necoldu?
Dəmirçioğlu bu sirləri biləndə,
Düşmanları ağlayanda, güləndə,
Hərdən qəzəblənib qeyzə gələndə,
Qabaqda boz duran üzün necoldu?
Dəli Həsən çox qocalmışdı. Dəmirçioğlu elə bilirdi ki, tay bu
qədər ki, Dəli Həsən qocalıb, əvvəlki kimi Ərəbat üstündə yalın qılınc
düşmən üstünə gedə bilməz, dəstələr dağıdıb, alaylar poza bilməz.
Dəli Həsən Dəmirçioğlunun bu sözlərindən tutuldu. Aldı görək nə
dedi:
Yağı düşmənlərlə qovqa açmağa,
Hələ var qolumda qüvvətim mənim.
Qoşun gəlib Çənlibelə keçməyə,
Qəbul etməz namus, qeyrətim mənim.
Gürzüm işləyəndə dağları qırar,
Qorxusundan tapmaz düşmənlər qərar,
Paşanın, xotkarın bağrını yarar,
Ac aslan yerişim, heybətim mənim.
Mən Dəli Həsənəm, ər havadarı
Taparam Eyvazı, o namudarı,
Vuruşma vaxtında, dava bazarı,
Olmaz heç insafım, mürvətim mənim.
Söz tamam oldu. Dəli Həsən ilə Dəmirçioğlu atlanıb ordan yola
düşdülər. Dağlara, daşlara çıxıb Eyvazı axtarmağa başladılar. Çölləri,
yamacları bir-birinə vurdular. Gəzdilər, dolandılar. Axırda Eyvazı
tapdılar. Eyvaz Dəmirçioğlu ilə, Dəli Həsənlə görüşüb öpüşdü.
Götürdü görək Koroğlunu onlardan necə xəbər aldı:
Dağlar başı Çənlibeldən
Deyin görüm, nə xəbər var?
Başı qarlı bizim eldən,
Deyin görüm nə xəbər var?
Qırat, Ərəbat dururmu?
Koroğlu dövran qururmu?
Paşalar boynu vururmu?
Deyin görüm, nə xəbər var?
Eyvaz qolun gərmək istər,
Tər savaşa girmək istər,
Koroğlunu görmək istər,
Deyin görüm, nə xəbər var?
Eyvaz sözünü tamam elədi, ondan sonra Dəmirçioğlu götürdü ona
belə cavab verdi:
Çənlidən xəbər gətirdim,
Qardaş, dur gedək, dur gedək!
Müşkül mətləbi bitirdin,
Qardaş, dur görək, dur gedək!
Koroğlu oxuyub-yazır,
Yalnız qalıb candan bezir,
Haray salıb səni gəzir,
Qardaş, dur gedək, dur gedək!
Dəmirçioğlu qədrin bilir,
Səni görüb üzü gülür,
Paşalar üstünə gəlir,
Qardaş, dur gedək, dur gedək.
Elə ki, söz tamam oldu Eyvaz, Dəmirçioğlu, bir də Dəli Həsən
atlandılar. Dağlara, daşlara ün saldılar. Bir neçə günün içində bütün
dəliləri yığıb Çənlibelə Koroğlunun yanına yola düşdülər.
Bunlar getməkdə oslunlar, sənə kimdən xəbər verim, Koroğlu ilə
Nigardan. Koroğlu gözlədi-gözlədi gördü deyəsən gələn olmadı. Cünunu
göndərdi şəhərə ki, getsin paşalardan bir xəbər öyrənsin. Görsün nə
vaxt gəlirlər, necə gəlirlər. Özü yenə də alagöz Nigarla tək qaldı.
Nigar baxdı Koroğlu çox qəmgindi. Gəlib onun yanında oturub
dərdi-dilinə yetişmək istədi. Koroğlu simləri qaralmış üç telli sazı
sinəsinə basıb görək Nigara öz dərdi-dilini necə dedi:
Qarı düşmən güc gətirdi,
Qocaldım, Nigar, qocaldım.
Mənzilim başa yetirdi,
Qocaldım, Nigar, qocaldım.
Müxənnətin olmaz zatı,
Mərdin polad olar qatı,
İtirdim Qırat, Düratı,
Qocaldım Nigar, qocaldım.
Koroğlu qorxmaz yağıdan,
Badə içibdi sağıdan,
Hanı Eyvaz, Tüpdağıdan?
Qocaldım, Nigar, qocaldım.
Koroğlu elə təzəcə sözü deyib qurtarmışdı bir də gördü budu dəlilər
gəlirlər. Koroğlunun könlü açıldı, ömrü təzələndi. Elə bil anadan təzə
oldu. Aldı görək, dəlilərə necə xoş gəldin elədi.
Yenə ömür təzələndi,
Xoş gəldiniz dəlilərim!..
Qurtardım hicrandan, qəmdən,
Xoş gəldiniz, dəlilərim!..
Düşün, burda mehman qalaq,
Xotkarlara talan salaq,
Paşalardan qisas alaq,
Xoş gəldiniz, dəlilərim!..
Bir şur salın bu cahana,
Meydan boyansın al qana,
Səfər eyləyək hər yana,
Xoş gəldiniz, dəlilərim!
Aslan tək bərədə yataq,
Düşmənlərə şeşpər ataq,
Paşaları diri tutaq,
Xoş gəldiniz, dəlilərim!
Zimistanım döndü yaza,
Qulaq verin sözə, saza,
Koroğlu yetdi muraza,
Xoş gəldiniz, dəlilərim!
O tərəfdən Alı paşa, Mehdi paşanı da çağırıb əhvalatı ona danışdı.
Axırda sözü bir yerə qoydular ki, bəs Koroğlu qocalıb, dəliləri başından
dağılıb. Gedək ondan qisasımızı alaq. Paşalar başlarına qoşun cəm
eləyib Çənlibelə yola düşdülər. Onlar gəlməkdə olsun, sənə Çənlibeldə
Koroğludan xəbər verim. Koroğlu paşaların gəlmək xəbərini eşidib
üzünü dəlilərə tutub, aldı görək nə dedi:
Yaraxlanın, dəlilərim,
Paşalar meydana gəlir.
Müxənnətlər qoşun çəkib
Üz tutub bu yana gəlir.
Sözlərimdə yoxdu yalan,
Düşmənlərə salaq talan,
Misri qılınc qılsın cövlan,
Boyanmağa qana gəlir.
Olun səf-səf, dəstə-dəstə,
Yeriyək paşalar üstə,
Yağı düşmən durub qəsdə,
Tülkülər aslana gəlir.
İgit əldən çıxmaz xata,
Qoç gərək pusquda yata,
Xan Eyvaz, min Ərəbata,
Bəlli Əhməd fərmana gəlir.
Pələng tək ovdan küsməyə,
Düşmənlər üstə əsməyə,
Paşalar başı kəsməyə,
Koroğlu mərdana gəlir.
Koroğlu o vaxtı ki, davadan əl çəkməyi əhd eyləmişdi, dəliləri
başından dağıtmışdı. Qıratın da nallarını söküb çölə buraxmışdı. Amma
gəl ki, vəfalı Qırat Çənlibeldən ayrılıb getməmişdi. İndi ki, iş belə
oldu, bir tərəfdən də Aşıq Cünun gəlib xəbər verdi bəs paşalar dəmhadəmdi
ki gəlib Çənlibelə çatsınlar.
Koroğlu Eyvazı çağırıb göndərdi gedib Qıratı tapıb gətirsin. Eyvaz
gedib Qıratı tapıb gətirdi. Koroğlu Qıratın gəldiyini görəndə ayağa
qalxdı, sazı sinəsinə basıb dedi:
Budu, gəldi havadarım,
Dur, başına dolan, könül!..
Zimistanda dövr eylədin,
Yaz-bahara boyan könül!..
Qıratıma nal düzdürrəm,
Paşalar bağrın əzdirrəm,
Meylər, saqilər gəzdirrəm,
Başlar təzə dövran könül!..
Koroğluyam, mərd mərdana,
Çağırram, girrəm meydana,
Qılınc vuraram düşmana,
Xotkar taxtdan salan könül!..
Koroğlu yenə də Misri qılınc bağladı, qalxan taxdı, Qırata mindi.
Dəlilər də yaraqlandılar. Düşmən qabağında hazır oldular. O tərəfdən
paşalar başlarında qoşun gəlib Çənlibelə çatdılar. Koroğlu, yanında
dəlilər özünü paşaların qoşununa vurdu. Qoca Koroğlunun nərəsindən,
Qıratın kişnəməsindən, dəlilərin hayqırmasından paşaların qoşunu özünü
itirdi. Koroğlu başında dəlilər hər tərəfdən hücuma keçdi. Qoşun davam
gətirə bilməyib qaçmağa üz qoydu.
Koroğlu düşmanı qaçan görüb qanadlandı, qoca könlü coşdu, aldı
görək nə dedi:
Qoşun çəkib gəldi paşa,
Düşmənləri seç, Eyvazım!..
Yağı gərək çəksin haşa
Tez hücuma keç, Eyvazım!..
Dəli könül almaz öyüt,
Qoca bədən, olma meyit!..
Misri qılınc, kəmtər iyit,
Al düşmanı biç, Eyvazım!..
Qıratın nalı sökülməz,
Koroğlu beli bükülməz,
İyid ölümdən çəkilməz,
Yağı qanı iç, Eyvazım!..
Qoca Koroğlu bir dəli nərə çəkib Qıratı ildırım kimi sürüb özünü
paşalara yetirdi. Qaçaraqda hərəsinə bir qılınc vurdu. Başları bostan
kəliyi kimi dığırlanıb yerə düşdü. Qoca Koroğlu başında dəliləri at
sürüb özlərini paşaların torpağına yetirdilər. Qiymətdən ağır, çəkidən
yüngül bütün şeyləri atlara çatıb geri qayıtdılar. Çənlibelə az qalmış
Aşıq Cünun Koroğlunu dayandırıb soruşdu:
– Qoç Koroğlu, ində nə deyirsən? Dəliləri buraxırsan, ya yenə də
öz yanında saxlayırsan?
Koroğlu dedi:
– Yox, Aşıq Cünun! Mən daha koroğluluqdan əl çəkmişdim. Amma
baxıram ki, bu olmayacaq. Nə qədər ki xotkarlar, paşalar, bəylər,
xanlar var, mən koroğluluğumu yerə qoya bilməyəcəyəm.
Bu sözü eşidəndə bütün dəlilər nərə çəkdilər. Atlar kişnədi,
bədöylər oynadı. Qırat qızmış pələng kimi iki dal ayaqları üstündə
qalxıb elə bir şeyhə çəkdi ki, dağ-daş titrədi. Hamısı bir yerdə təzədən
Çənlibelə çəkildilər…

Koroğlu dastanı (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) – 24

Deyillər Həsən xanın üç oğlu, bir qızı qalmışdı. Böyük oğlununadı Əhməd, ortancılın adı Hümmət, kiçiyinin adı Mahmud, qızının da adı Mərcan xanımıydı.

Aradan xeyli vaxt keçmişdi. Vaxt o vaxt olmuşdu ki, Mahmud böyüyüb girri bir cavan olmuşdu.

O, ağıllılığıynan, qoçaxlığıynan, tədbirriliyinən özgələrdən seçilir, qardaşlarınnan fərqlənirdi.

Mahmud çox yerdə söz salıb öyünürdü ki, Koroğluynan təkbətək meydan açıb kəmər-kəmərə tutaşacam, atamın, paşaların, bəylərin, tacirlərin, sövdəgərlərin qisasını ondan alacam, ya da öz başımı bu yolda verəcəm.

Bu səs-səda xotkara da çatmışdı. Odu ki, hələ görməmişdən ona
meyillənmiş, böyük ümid bağlamışdı.

Bayazid paşası Xəlil paşanın ölümündən sonra xotkar Mahmudu
yanına çağırıb dedi:
– Mahmud, oğul! Mən belə görürəm ki, atanın kiçik oğlu olsan da,
Koroğludan bizim qisasımızı almağa sən layiqsən. O biri qardaşlarından
hay olmadı. İndi mən Bayazidin paşalığını tapşıraram sənin əlinə!
Əyər Koroğlunu bir təhər eliyib səsini kəssən, mənim sözüm sözdü,
sədrəzəmlik çatar sənə…
Mahmud xan əvvəl-əvvəl sevindiyindən özünü itirdi. Haçandanhaçana
özünü düzəldib xotkara baş əydi, diz çöküb dedi:
– Qibleyi-aləm, mənim sözüm sözdü, ya başımı bədənnən verəcəm,
ya da Koroğlunun səsini kəsəcəm. Ya qol zoruna, ya da hiylə
gücünə çox çəkməz ki, məqsədimə çataram.
Mahmud qolunun zoruna, hiyləsinin gücünə güvənməkdə haqlıydı.
Bu aralarda onun qoluna yapışan, atının qabağına at sürən, şeşpərindən
can qurtaran, əmudunnan yan duran, qılıncına qalxan tutan, küştüsündə
arxasını yerə gəlməkdən xilas eliyən, hiylə torunu görə bilən olmamışdı.
Bunnarı çoxdan bilən xotkar Mahmud xanın boy-buxununa qəddiqamətinə,
yar-yaraşığına, ötkəmliyinə, danışığına da vuruldu. Odu ki,
onu lap şirnikdirməkdən ötrü gözəlliyiynən aləmə səs salmış bacısı
Mərcan xanımı da vəlihədi Əmir xana nişannandırdı.
Amma Mərcan xanım bunu eşidəndə daş atıb başını tutdu, iki
ayağını bir başmağa qoydu ki, mən ərə getmirəm. O, nişan paltarının
qatını açmadı, üzüyü də barmağına taxmadı.
Bəli, gözləmədiyi günə düşüb birdən-birə paşalığa çatan Mahmud
tezdiyinən sədrəzəmliyə yetişmək üçün Koroğlunu bir yannıx eləmək
haqqında fikirləşməyə başdadı.
Qoy Mahmud paşa fikirləşməkdə olsun, sizə kimnən deyim, kimnən
danışım, Rum paşası Asdan paşanın qardaşı qızı Leyli xanımnan. Leyli
xanım əmisi qızı Məhbub xanımın çox isdəkli sirdaşıydı. O, Məhbub
xanımın Çənlibelə məktub yazmağının səbəbkarıydı. Leyli xanım iyiddər
haqqında çox şirin əhvalatdar, nağıllar danışdığına görə Məhbub
xanım onun adını Şirin xanım qoymuşdu. Onlar sözbir eləmişdilər ki,
Çənlibelə birlikdə getsinnər. Amma bildiyiniz kimi, iş belə gətirdi ki,
Bəlli Əhmədi saldılar quyuya. Xəbər Çənlibelə çatdı. Koroğlu dəliləri
göndərdi, gecə ikən onu xilas elədilər. Məhbub xanımı götürdülər,
amma Leyli xanım ələ keçmədi, qaldı.
Leyli xanım elə hesab elədi ki, Məhbub xanım onu qəsdən, paxıllığnan
qoyub gedib. Odu ki, gəlib əmisinə bir yalan-qurama söylədi,
izn istədi ki, qoy bir hiylə düzəldim, ya Koroğlunu, ya da onun dəlilərinnən
bir neçəsini salım tora, verim sənin cənginə, al qızının qisasını.
Şükür paşanın ağlına bələdsiniz. O naumutda inandı qızın uydurmalarına,
bayaq ha izin verdi. Leyli xanım tələsik götürüb Koroğluya namə
yazdı ki, mənim Çənlibeldə gözüm var, əgər igidsənsə, gəl məni apar.
Bu tərəfdən də Məhbub xanım öz arzusuna çatıb Çənlibelə yetişməyinə,
Bəlli Əhməd kimi bir iyidə qovuşmağına baxmayaraq, pərişan
dolanmağa, qəmli durub oturmağa başladı. Nigar xanım işi belə
görəndə, Telli xanıma dedi ki, mənnən utanar, sən Məhbubun dərdini
öyrən görək nədi.
Bir gün Telli xanım Məhbub xanımı da götürüb bir dəstə qızgəlinnən
seyrə çıxdı. Onlar gəlib Sayalıbulağın başında məskən elədilər.
Qız-gəlin gül-çiçək dərməyə dağılışanda Telli xanım Məhbubdan
dərdini soruşdu. Məhbub xanım yanıxlı bir ah çəkdi, söylədi ki:
– Dərdim əmim qızı Leylinin dərdidi. O, mənim canım-ciyərimdi.
Şirinim-şəkərimdi. Sözümüz oydu ki, ikimiz də gələk. Amma onu
gətirə bilmədik. Qorxuram, qıza xiffətdən xətər yetişə…
Telli xanım əhvalatı Nigar xanıma danışdı. Nigar xanım da bu
qərara gəldi ki, dəlilərin, xanımların cəm vaxtında Məhbubun dərdini
açsın, Koroğludan izn alıb qızı gətirtdirsin.
Gün o gün oldu ki, Koroğlu böyük bir məclis düzəltdi. Bu məclis
kef məclisi yox, tədbir, məsləhət, səfər məclisiydi. Bildiyiniz kimi, axı
Koroğlu Hürü xanımı gətirib Eyvaza toy eyləmişdi. İş bundadı ki, toya
Eyvazın atası Qəssab Alı gəlmişdi, amma anası Zərqələm xəstə olduğundan
gələ bilməmişdi.
Amma Qəssab Alı toya gələndə Zərqələmə söz vermişdi ki, toydan
sonra Koroğludan, Nigar xanımdan izn alıb gəlinimizi də, Eyvazı da
gətirəcəm, bir toy burda özümüz eləyərik.
Toy qurtaranda Qəssab Alı məsələni Koroğluya açdı, Koroğludan
da, Nigar xanımnan da izn istədi. Amma nə Koroğlu, nə də Nigar
xanım belə tələm-tələsik Eyvazın getməyinə razı olmadılar. Qəssab
Alıdan xahiş elədilər:
– Sən get, biz özümüz tezliynən uşaqları göndərərik.
Qəssab Alı bir söz demədi, qayıdıb Zərqələmə xəbər verdi ki,
uşaqlar tezdiynən gələsidi. Bəli, indi Koroğlu bu məclisi qurmuşdu ki,
tədbir töküb məsləhət eləsinnər, görək Eyvazgili nə layıqnan,
kimlərnən göndərsinnər Təkə-Türkmana.
Hamı istəyirdi bu səfər ellərə, mahallara səs salan bir səfər olsun.
Kim istərdi belə səfərdən qalsın!..
Məclisin şirin yeriydi. Nigar xanım fürsət gözləyirdi Məhbubun
dərdini açsın. Bir də dəlilərdən ikisi girdi içəri, yannarında da birisi.
Koroğlunu görsətdilər. Bu adam irəli yeridi, Koroğluya bir namə verdi.
Koroğlu naməni oxuyub məclisdəkiləri halı elədi. Namənin Leyli
xanımnan olduğunu görəndə Nigar xanım Məhbub xanımın dərdini
danışdı, özü də bildirdi ki, elə indicə Koroğludan izn istəyəcəkdim,
dəlilərdən bir neçəsi gedib o qızı gətirsin.
Özü çağrıldığına görə qoç Koroğlu üz tutdu Dəli Mehtərə:
– Gətir mənim atımı!
Dəli Mehtər bayaq cumdu Qıratı yəhərləməyə.
Eyvaz baxdı Koroğlu özü getmək istəyir, irəli yeriyib xahiş elədi,
qoy mən gedim.
Koroğlu Nigar xanımın üzünə baxdı, Nigar xanım dedi:
– Yox, Koroğlu, bu səfərə nə Eyvaz getsin, nə sən. Dəlilərdən birikisi
gedib qızı gətirsin. Qoy onlar qasidi də özləriynən götürsünlər.
Qasid bələdçilik eləsin, tez qayıda bilsinlər.
Hamının gözü Eyvazdaydı. Baxdılar ki, Eyvaz Hürü xanımın üzünə
baxdı, sonra da başını sinəsinə salıb elə qızardı, elə qızardı, oldu qıpqırmızı
pul.
Aşıq Cünun buna tab eləməyib əlini verdi qulağına:
Seli sınar dağların,
Eli sınar dağların,
Eyvazın qəlbi sınsa,
Beli sınar dağların!
Nigar xanımın da ürəyi tab eləmədi. Eyvazın şəstini sındırmağına
peşiman olub Koroğluya yalvardı:
– Koroğlu, izn ver, qoy Eyvaz getsin! Burda elə bir çətin iş yoxdu.
Qız hazır olacaq, qasid bələdçilik eliyəcək. İnşallah, tezdiynən qayıdıb
gələr.
Demə, Eyvazın halı Koroğluya da əsər eliyibmiş. İzn verdi, özü də
məsləhət gördü Eyvaz Ərəbatı minsin.
Elə ki, izn verildi, Eyvaz gedib üstdən geyindi, altdan qıfıllandı,
altdan geyindi üstdən qıfıllandı, Ərəbatı mindi, qasidi də götürüb düşdü
yola.
Elə təzəcə Çənlibelin ətəyinə yenmişdilər, Eyvaz baxdı budu, bu
yan Bayazid yoluynan bir atdı Çənlibelə tərəf elə çapır, elə çapır, gəl
görəsən. Eyvaz ola!.. Qasidə dedi:
– Sən yavaş-yavaş sür atını, mən görüm kimdi, bu, nəçidi.
Eyvaz Ərəbatı döndərib özünü yetirdi çapara. Çatar-çatmaz –
dayan, – deyib bir dəli nərə çəkdi, dağ-daş dilə gəldi. Az qaldı atlının
qulaqları bata. Qayıdıb baxanda, gördü ki, budu bir nərin biri kəsib
başının üstünü. Əvvəl-əvvəl bərk şaşırdı, sonra bir təhər özünü
düzəldib dedi:
– Ayə, balam, niyə bağırırsan, məni qorxudursan?
Eyvaz bir az mülayimləşdi:
– Qardaş, bağırıb nə dedim ki, niyə səni qorxuzum. Yəni deyirəm
görək kimsən, kimin adamısan, hayannan gəlib hayana gedirsən?
Yolçu Eyvazın belə mülayim danışmağınnan bir az da qızışdı:
– Hayıf sənin zəndinə! Ay korafəhim! Bəyəm korsan, görmürsən
ki, Çənlibelə, qoç Koroğlunun oylağına gedirəm?
Eyvaz baxdı bunda iş var, özünü bir az da acizliyə qoyub yumşaqlıqnan
dedi:
– Allah yaxşı yol versin, ay qardaş! Day niyə acığın tutur? Yanı
deyirəm görəsən sənin Koroğluynan nə işin, o qaçaq-quldurnan nə
alverin ola?!
Yolçu bu dəfə lap özündən çıxdı, day da qızışıb başladı bağırmağa,
söyüb söylənməyə ki:
– Ayə, ay zındıq oğlu zındıq! Sən Koroğluya quldur deyirsən?
Mənnən qorxmursan? İndi necəsən, qayıdam ayıram bədəninnən başını?
Bilmirsən ki, mən qoç Koroğlunun xan Eyvazıyam?!.
Bu yerdə Eyvaz özünü saxlaya bilmədi, gülmək onu tutdu. Güləgülə
dedi:
– Balam, bəyəm bu boyda da yalan olar? Əyər mən Koroğluyamsa,
mənim sən nişanda Eyvazım yoxdu axı! De görüm sən nə zamannan
olubsan xan Eyvaz?
Yazıq yolçunun boğazı qurudu, başladı udğunmağa, ürəyində özünü
söyməyə ki, gərək mən bunun nərəsini eşidəndə Koroğlu olduğunu
biləydim.
Eyvaz onun vəziyyətini görüb təpindi:
– Həə! Di din görək hardan olubsan xan Eyvaz!
“Xan Eyvazın” dili çoxdan tutulmuşdu. Hardaydı dinməyə
iqtidarı! Ha udqundu, ha kəkələdi, səsi çıxmadı. Eyvaz baxdı belə
getsə, bu heç nə deyə bilməyəcək, qorxusunnan bağrı yarılacaq, dedi:
– Ayə, bəlkə səni qovan, eliyən var, bəlkə mənim yanıma gəlirsən,
bəlkə mənnik işin-zadın ola?
Bu sözdən atlının ürəyi bir balaca özünə gəldi, özünü sərdi
Eyvazın atının ayaqlarının altına ki:
– Koroğlu! Atam-anam sənə qurban olsun! Amandı, mənə rəhmin
gəlsin! Elə sənin yanına gəlirdim.
Eyvaz dedi:
– Noolu, xoş gəlmisən, yaxşı eləmisən…
Eyvaz onun gözünün içinə baxanda gördü gözünü yayındırır, bildi
ki, bundan iş əskik deyil. Qəsdən əlini qılıncın qəbzəsinə atıb sıyırdı,
başının üstündə elə fırladı ki, qılınc göy gurultusunnan betər səs verdi.
Yazığın gözlərində şimşək çaxdı. Elə bildi ki, başı bədəninnən getdi.
Bayaq ha huşunu itirdi. Haçannan haçana gözünü açdı, başı yerindədi,
başladı ağlamağa, yalvarmağa:
– İyid basdığını kəsməz, amandı Koroğlu! Atalar deyib ki, elçiyə
zaval yoxdu. Məni öldürmə, mən Mahmud paşanın qasidiyəm. Sənə
namə gətirmişəm…
Eyvaz əl atıb onu qaldırdı, naməni istədi. Qasid əli əsə-əsə naməni
çıxardıb verdi Eyvaza. Eyvaz naməni açıb oxudu:
“Koroğlu, mən haman Həsən xanın oğluyam ki, atan Alının gözlərini
çıxardıb dünya işığına həsrət qoydu. Sən də haman Alının
oğlusan ki, atamın illərnən yediyi çörəyinə ayaq basıb səni gətirdi
onun üstünə. Sən də namərdliynən ondan qisas aldın. İndi hər yanda
səni mərd, iyid danışırlar. Əyər doğrudan da iyidliyin, hünərin varsa
gəl Bayazidə. Sənnən təkbətək meydan açıb əlbəyaxa olacağam, ya
sənə verən Allah, ya mənə”.
Eyvaz baxdı özünü yaman dolaşdırıb. Dönüb desə mən Koroğlu
deyiləm, apar ver naməni Koroğluya, onda olacaq bunun tayı. İndi də
bu güləcək Eyvazın üstünə… yox, elə Koroğluluqda qalıb Bayazidə
getsə, bəs Koroğlu? Bəs Rum? Bəs Leyli xanım?.. Fikir Eyvazı
götürəndə qasidin canına vəlvələ düşdü, canının hayına qaldı:
– Koroğlu, balalarım ayağının altında qurban qırılsın! Nə yaman
fikrə getdin? Bəlkə o namərd oğlu orda sənin qəlbinə toxunan söz
yazıb? Allah eləməmiş, bəlkə… Amandı Koroğlu! Mənə qəzəb eləmə!
Mənim borcum buyruq bitirməkdi. Neyniyim, bir parça çörək…
Eyvaz fikirdən ayrıldı. Baxdı Koroğlu olmaqdan savayı ayrı yolu
yoxdu, dedi:
– Sən qorxma, paşa nalayıq söz yazmayıb. Amma iş budu ki, mən
sənnən Bayazidə getməliyəm. Qaytar atını sür, o gedənə bir söz deyim,
gəlim.
Qasid sevinmiş atını döndərdi geri. Eyvaz Ərəbatı məhmizlədi Leyli
xanımın qasidinin yanına, Leyli xanıma bir namə yazdı:
Namən gəlib bizə çatıb,
Leyli xanım, Leyli xanım!
Namərdəlrin baxtı yatıb,
Leyli xanım, Leyli xanım!
Arzularsan Çənlibeli,
Əsər sərin-sərin yeli,
Yarın olar bir qoç dəli,
Leyli xanım, Leyli xanım!
Gəlib açaram meydanı,
Düşmənlər çəkər amanı,
Səhər gözlə Eyvaz xanı,
Leyli xanım, Leyli xanım!
Eyvaz naməni qasidə verib dilnən də tapşırdı ki, Leyli xanım məni
səhər gözləsin.
Elə ki, Eyvaz Leyli xanımın qasidini saldı yola, döndərdi Ərəbatın
başını geri, özünü yetirdi Mahmud paşanın qasidinə, oldu Koroğlu, üz
tutdu Bayazidə.
Eyvaz gəlməkdə olsun, sən gör Mahmud paşa necə çağırırdı Koroğlunu
meydanına! O, xotkarın yanınnan qayıdannan sonra çox fiikrləşdi,
çox düşündü, çox daşındı, çox götür-qoy elədi, axırda bu qərara gəldi ki,
bir hiylə işlədib Koroğlunu tələyə salmasa, əməl yeməyəcək. Oydu ki,
Bayaziddən Çənlibelə gedən yolunun gah sağında, gah solunda birbirindən
bir ağac aralı yeddi quyu qazdırdı, quyuların üstünü çörçöpnən
örtdürüb bilinməz elətdirdi, bu yolnan get-gəli kəsdirdi, sonra da haman
naməni göndərdi Koroğluya. Fikirləşdi ki, Koroğlu naməni alan kimi
gələcək, gələndə də bu quyuların birinə düşəcəkdi.
Paşa qasidi öyrətmişdi ki, quyulara çatanda bir bəhanə ilə dala
keçsin, Koroğlu quyuya düşəndə də yandan atını çapıb xəbər eləsin.
Onsuz da Eyvaz atını həmişə qabaqda sürüb yetişdi Bayazidin
yeddi ağaclığına. Birinci quyuya çatanda Ərəbat işi duydu sapdı yolun
sağına, ikinci quyuya çatanda sapdı soluna. Eyvaz əvvəlcə acıqlandı,
sonra özü də şəkkə düşüb atın yüyənini boşladı. Ərəbat quyulardan
salamat keçib özünü verdi şəhərə.
De şəhərə hay düşdü ki, Koroğlu gəlir. Evlərdə adammı qalardı!
Hamı onu görmək istəyirdi…
Eyvazın yolu Mərcan xanımın imarətinin yanınnan düşmüşdü. O,
imarətin yanınnan keçəndə Mərcan xanım da küləfrəngiyə çıxmışdı
ki, bəlkə Koroğlunu görə. Qız birdən-birə Eyvazın gözünə sataşdı.
Eyvaz elə bildi ki, gün dönüb bu tərəfdən doğdu. Atın başını çəkib
gözlərini sildi, heyran-heyran qızın camalına tamaşa eləməyə başladı.
Onun gözü qızın gözlərinə calananda, qız bənövşə kimi qoydu başını
çiyninə, boynunu büküb anasına həsrət qalmış ceyran balası kimi
başdadı məlul-məlul Eyvaza baxmağa. Eyvaz ola, belə baxış ola!
Dözərdimi? Misri qılıncı saz eliyib qızdan dərdini xəbər aldı:
Niyə belə məlul-məlul baxırsan,
Çöllərə bir Məcnun salmamısan ki?
Özün sevdiyinnən vaxtı çatmamış
Ayrılıq təblini çalmamısan ki?
Mərcan xanım əllərini köksündə daraqladı, yanıqlı bir ah çəkib,
həsrətlə köks ötürdü. Eyvaz vəcdəmi gəldi, bilmirəm, qeyzəmi gəldi,
bilmirəm, dedi:
Köks ötürdün, nələr düşdü yadına?
Ürək dözə bilməz bu fəryadına!
Dərdini de, qoy yetişim dadına,
Zalımlar əlində qalmamısan ki?
Ölüncə qılıncın çalar Eyvaz xan,
Səni yağılardan alar Eyvaz xan,
Koroğlu yurduna salar Eyvaz xan –
O yerlərdən soraq almamısan ki?
Ala gözləri dolub qaralmış bahar buluduna dönmüş Mərcan xanım
özünü ağlamaqdan saxlaya bilmədiyinnənmi, yoxsa adamların çoxalmağınnanmı
bilmirəm, birdən göründüyü kimi birdən də yox oldu.
Eyvaz atı tərpətdi…
Bu tərəfdən Mahmud paşa Koroğlunun quyulardan salamat qurtarıb
şəhərə girdiyini eşidəndə əvvəlcə bərk qorxuya düşdü, canını
əsməcə tutdu, bir təhərriynən özünü toxdadıb əmr verdi ki, qoşun alsın
şəhəri mühasirəyə. Özü də seçmə pəhləvanlardan düzəltdiyi dəstəni
götürüb çıxdı Koroğlunun qabağına. O, yolda dünənki tapşırığını adamlarına
bir də xatırlatdı:
– Elə ki, bütün yaraq-yasaqdan çıxıb əlbəyaxa olduq, mənim işarəmi
gözlərsiniz. Elə mən işarə eliyən kimi tökülərsiniz üstünə!..
Eyvaz şəhər meydanına çatanda, baxdı ki, budu Mahmud paşa
başının adamlarıynan gəlir. Qürur, qəzəb şiddət elədi, atı səyirdib meydanda
bir dəfə cövlana gətirdi, sonra paşanın qarşısında şəstinən durub
onu meydana çağırdı:
Mahmud paşa, namə yazdın, çağırdın,
Sür atını di meydana, gəlmişəm!
İki cannan biri bu gün leş olsun,
Üstündə ağlasın ana, gəlmişəm!
Paşanı şübhə götürsə də, diqqətinən qulaq asdı:
Biz comərd oğluyuq, çətin uduzaq,
Qılıncım namərddən keçməz yan, uzaq.
Bir ac qurd balası, bu gün yalquzaq,
Burda dişim batıb qana, gəlmişəm.
El qılıncı qurşamışam belimnən,
El oğluyam, ayrılmaram elimnən,
Neçə paşa qan ağlayıb əlimnən,
Mən nə sayım, özün sana, gəlmişəm!
Koroğlunun quyulardan salamat keçməyi paşanı bərk qorxutsa da,
meydana gələnnən baxdı ki, heç Koroğluya deyilən nişanlar bu
adamda yoxdu. Odu bir qədər arxayınlaşıb nəfəsini dərdi. Gərnəşib
əlini belinə qoydu, məğrur-məğrur Eyvaza tamaşa eləməyə başladı.
Bunun kim olduğunu kəsdirməkdən ötəri sözünə diqqət kəsildi. Bu
duruş Eyvazın qüruruna toxundu, qeyzini daha da artırdı:
Elə durma, pozacağam halını,
Zəhər edəcəyəm şirin balını.
Elə dağıdacam cah-cəlalını,
Heç qalmasın bir nişana, gəlmişəm!
Dünyanı tutubdu Koroğlu, adı,
Düşmənə zəhərdi əlinin dadı.
Gərək hasil ola mətləb-muradı.
Bac verəsən Eyvaz xana, gəlmişəm!
Söz tamam oldu. Eyvaz Ərəbatı bir də cövlana gətirdi. Sözün son
bəndində həm Koroğlunun, həm də Eyvazın adının çəkilməsi paşanın
şübhəsini daha da artırdı. Paşa əmr elədi ki, qasidi gətirsinlər. O saat
qasidi gətirdilər. Paşa xəbər aldı:
– Kişi, de görüm, bu Koroğludurmu?
– Paşa sağ olsun, Koroğlu olmuyanda, bə kimdi?
– Düz Çənlibelə qədər getdinmi?
– Paşa sağ olsun, bə haraya qədər getdim?
– Onu Çənlibeldəmi tapdın?
– Paşa sağ olsun, bə harda tapdım?
– Naməni Koroğluyamı verdin?
– Paşa sağ olsun, bə kimə verdim?
– Həmən yolnanmı gətirdin onu?
– Paşa sağ olsun, bə haraynan gətirdim?
– Kişi, yaxşı fikirləş!
Qasid başladı hay-həşirə:
– Paşa sağ olsun, bəlkə bəxşiş vermək istəmirsən?! Neynək! Mən
bəxşiş almaqdan ha ötəri getməmişəm! Mən paşama borcumu yerinə
yetirmişəm, sədaqətimi göstərmişəm! Mən xotkara qulluq eləmişəm.
Elə döyül ha, sənin döylətinnən, Çənlibeli tanımayam! Getdim, gördüm
çənni, dumannı bir dağdı. Atı sürdüm düz Koroğlunun alaçığının
qabağına. Gördüm, Koroğlu yığıb dəliləri, xanımları başına, dəlilər,
xanımlar da deyirəm, bir-iki çulu cırıx, qotur gədə, bir-iki də baldırı
açıq, ayaxyalın zənən, heç qapında qul-qaravaş da saxlamazsan. Hə,
yığışıb başına, dərdikir…
Eyvaz baxdı ki, paşa şübhələnib, qasid də ağlına gələni çərənniyir,
atı yaxına sürdü, qasidin sözünü ağzında qoyub özünü nişan verdi:
Koroğlu deyiləm, paşa, yaxşı bax,
Onun qoç oğluyam, xan Eyvazıyam.
Bir gün qoymaz gözlərinnən irağa,
Məclisinin söhbətiyəm, sazıyam!
Paşanın ürəyinin döyüntüsü azaldı. Eyvaz dedi:
Bu dünyada mən kamımı qoymadım,
Paşaları hey qırdımsa, doymadım.
Tacir-tüccarını az ha soymadım,
Döyüşün tərlanı, bir şahbazıyam.
Düşmənin üstündə ollam qara yel,
Zərbimnən ürəyi sızıldar tel-tel.
Əslim Təkə-Türkman, yerim Çənlibel,
Çənlibelin baharıyam, yazıyam.
Paşanın ürəyi lap yerinə düşdü, qırışığı lap açıldı, gərdənini bir az
da çəkdi:
– Bilirəm, bala, bilirəm. Bir-iki dılğır gədəsiniz, dağları da viran
qoyursunuz, bağları da. Bu sözə Eyvaz atı bir qədər də yaxına sürüb
dedi:
Qartal kimi dağda yuva qurmuşuq,
Xayınların gözlərindən vurmuşuq.
Biz ellərin keşiyində durmuşuq,
O ərlərin bir təkiyəm, azıyam.
Xan Eyvazam, axıdaram qanını,
Qırram sultanını, bəyi, xanını,
Əl atıb qılınca, allam canını,
Nəslin nə var, yer üzündən qazıyam!
Paşa nəfəsini dərib baxdı ki, gözü Eyvazı yeyir, ayaqlarını bir az
da aralı qoyub dedi:
– Ayə, Eyvaz, balam, axı mən Koroğluyu meydana çağırmışam.
Bəyəm bu, iyidə yaraşan sifətdi ki, özü gəlməyib, bir südəmər uşağı
göndərib mənim yanıma? Atalar yaxşı deyib, iyidin adını eşit, üzünü
görmə. Balam, bu hansı ağılnan baş saxlayır, hansı hünərnən mənəm
deyir?! Nə qorxaxmış bu Koroğlu?
Eyvaz dedi:
– Mahmud paşa! Özün yaxşı bilirsən ki, Koroğlu sənin dədənnən
qorxmayıb. Bil ki, özünnən də qorxası deyil. O, paşaların özünə,
sözünə, əhdinə, imanına da çox yaxşı bələddi. Məni elə-belə göndərdi
ki, həm mən səni sınayım, həm də sən özünü sınaqdan keçirəsən.
İkimiz də baxaq, görək sənin Koroğlunu təkbətək meydana çağırmağa
cürətin, qeyrətin, haqqın çatırmı?
Paşa özünü sındırmadı:
– Noolu! Baxaq! Heç mən də o sən deyən naşükür bəndələrdən
deyiləm ki, əlimə çıxan tikəni ağzıma qoymuyam, yerə tullayam. Di,
buyur, en atdan, çıx yaraxdan, gir meydana!..
Eyvaz paşanın namərdliyinə bələd olsa da, atdan enib yaraqdan
çıxdı. Paşa da yaraqdan çıxıb, şərti bir də himnən yanındakılara çatdırıb
yeridi meydana…
Onlar meydanın ortasında gəldilər kəmər-kəmərə.
Bayaq dedik ki, paşanın gözü Eyvazı yeyirdi. İstəyirdi ki, təkdə,
əlbəyaxada doğrudan da, özünü sınasın. Eyvazı bir təhər eliyib Koroğluya
ciyərdağı vursun, adını dillərə salsın.
Eyvaz da paşanı saymadığınnan özünü boş qoymuşdu ki, paşa bir
az atılıb düşsün. Odu ki, paşa Eyvazı bir neçə dəfə o tərəf-bu tərəfə
çəkdi. Bir-iki dəfə özünə güc verdi ki, onu başının üstünə qaldırsın,
bacarmasa da ruhdan düşmədi. Bir dəfə də Eyvazı özünə tərəf elə
dartdı ki, Eyvazın dizləri yerə gəldi. Elə bu dəmdə onun qulağına bir
bayatı səsi yetişdi:
Əzizinəm, qarğalar,
Dağda qara qar qalar.
Laçın sayğısız olsa,
Yeriş çəkər qarğalar!
Elə bil, bu səs Eyvazı yuxudan oyatdı, qoluna qüvvət, dizinə taqət,
özünə qüdrət verdi. Paşanın kəmərindən yapışıb bir dəli nərə çəkdi,
hop, qaldırdı başının üstünə:
İndi bil, bu gündən, paşa,
Başlanacaq qalın sənin!
Belə səni çalsam daşa
Necə olar halın sənin?
Geyinər poladdan donu,
Koroğlu Qırata qonu,
Yetişər ömrünün sonu,
Yatıbdı yığvalın sənin!
Xotkara qulluq bitirmə,
Ömrünü başa yetirmə,
Çara axtar, vaxt itirmə,
Dağdı qabaq-dalın sənin!
Qoç Koroğlu qəzəblənər,
Başın bədəninnən enər.
Səhər gələr o pir hünər,
Talan olar malın sənin!
Eyvaz səni salar dərdə,
Misri qılınc oynar sərdə.
Dəymişlərin duran yerdə,
Leysan olar kalın sənin!
Söz tamam oldu. Eyvaz istədi ki, paşanı çalsın yerə, paşa himi necə
elədisə, adamları tökülüb onun canını xilas elədilər, Eyvazın əlqolunu
sarıdılar.
Paşa özünü düzəltdi, nəfəsini dərib dedi:
– Həəə! İndi gətirin verin xan Eyvazın bac-xəracını, qoyun aparsın!
Koroğlunun gözü yoldadı!
Bir yandan paşanın namərdliyi, bir yannan da bu tənəli sözləri
Eyvaza əsər elədi, dedi:
Ay ağalar, xoş keçərmi
Ov balasız mələr olsa?
Namərd mərdə əl eləyib
Lovğalanıb gülər olsa?
Seçər yaxşı, bilər yaman,
Namərdlərə verməz aman,
Gələr, burda açar meydan,
Qoç Koroğlu bilər olsa!
Eyvaz tərlandı, sən sarsan,
Gül üstünə qonma, xarsan!
İstanbulu addıyarsan,
O pir hünər gələr olsa!
Eyvazın səsini kimiydi eşidən, kimiydi sözünə fikir verən.
Paşa əmr elədi:
– Aparın! Qaydasınca rahatlayıb salın zindana! Qoy qoç Koroğlusu
gəlib xilas eləsin!
Biçarə Eyvaz o zaman huşa gəldi ki, boynunda kündə, qolunda
qandal, ayağında qandalaq qaranlıq zindandadı. Gördü bədəninin bütün
əzələləri sızıldaşır, hərəsi bir dil oxuyur. Baxdı ki, sağ qolu özünün
deyil, ha tərpətdi, tərpədə bilmədi. Oxalanmış qol hardan tərpənsin.
De qaranlıq zindanda daldı xəyala: elə bil yatmışdı, yuxudan oyandı,
başladı fikirləşməyə ki, ey diliqafil! Bu nə işiydi mən tutdum?! Haraya
gedirdim, hayana gəlib çıxdım! İndi məni harada axtaracaqlar, harda
tapacaqlar! Koroğlu bu işə nə deyəcək?!. Fikirləşdikcə Çənlibel, qoç
Koroğlu, dəlilər, xanımlar, seyrəngahlar, cıdır yerləri, Nigar xanım,
Hürü xanım gəlib durdu gözlərinin qabağında, ürəyi bərk qübar elədi,
öz-özünə dedi:
Qürbətə atıldı daşım,
Canım, ay mədəd, ay mədəd!
Of! Yaman ağrıyır başım,
Qolum, ağ mədəd, ay mədəd!
Tələ qurdu Mahmud paşa,
Yığvalımı vurdu daşa,
Ömür gəlib yetir başa,
Elim, ay mədəd, ay mədəd!
Bir görəm alagöz yarı,
Anam Nigar, yaram sarı!
Arzulayır havadarı
Dilim ay mədəd, ay mədəd!
Eyvaz olub ixtiyardan,
Müşküldü qurtara dardan,
Çıxar alagözlü yardan
Əlim, ay mədəd, ay mədəd!
Gəlin hələlik Eyvazı qoyaq zindanda öz dərdiynən, görək
Mahmud paşa neylədi. Paşa Eyvazı zindana salan kimi xotkara bir
namə yazıb göndərdi ki, bəs Koroğlunun xan Eyvazını tutmuşam, nə
lazımdı, de, eliyim! Necə lazımdı, fərman ver, yerinə yetirim.
Bu tərəfdən də Mahmud paşadan bir xeyir xəbər almıyan xotkar
yaman narahat olmağa başlamışdı. Hər gün dalbadal Koroğlunun vay
xəbəri əvəzinə, bir taciri soyduğu, bir xanı öldürdüyü, bir paşanın vardövlətini
talan elədiyi xəbəri gəlirdi. İllahım da Xoy paşasının ölüm
xəbəri xotkarı yerinnən oynatmış, varlığını dara çəkmişdi. Odu ki, yenə
bütün dil biləni, canı yananını, tədbir tökənini, vəzir-vüzərasını, özünə
yaxın olan nə varsa, yığıb başına Koroğludan dad çəkə-çəkə şikayət
eləyirdi. Onları gah qorxudurdu ki, bir az da belə getsə, gəlib hamımızı
qılıncdan keçirəcək, var-dövlətimizə sahib olacaq, gah da yüksək
ənamlar, bəxşişlər vəd eliyirdi ki, kim onu bir yannıq eləsə, ona çatacaq.
O, tez-tez sual verir, cavab alır, çarə axtarır, tədbir istəyirdi.
Məclisdə xotkarın qardaşı oğlu, vəlihədi Əmir xan varıydı. Əmir
xan qüvvətdə, şücaətdə, boy-buxunda, yap-yaraşıqda, qədd-qamətdə
İstanbulda sayılan cavannardan biriydi.
Bəli, məclisin qızğın yerində qapıçı daxil olub Mahmud paşadan
adam gəldiyini xəbər verdi. Xotkar tələsik əmr elədi ki, içəri gətirsinlər.
Qasidi içəri gətirdilər. O, Mahmud paşanın naməsini verdi xotkara.
Xotkar naməni vəzirə oxutdu, məzmunundan halı olanda, qan vurdu
beyninə. Qəzəbindən oldu gözdəri bir cüt qan çanağı, əmr elədi vəzirə:
– Götür yaz ki, ay beləş-eləş! Mən Eyvazı neynirəm! Mənə
Koroğlu lazımdı! Əyər bu tezdiynən Koroğlunu bir təhərə çəkməsən
day Bayaziddə durma!
Vəzir o saat kağızı hazır elədi. Xotkar möhürünü vurub, verdi
qasidə. Dilnən də tapşırdı paşaya deynən ki, çatan kimi onun başını
kəssin, göndərsin mana! Özü də gözdə-qulaqda olsun. Koroğlu
hayanda olsa, Eyvazın dalınca gələcək. Çalışsın onu bir təhərə çəksin!
Yoxsa, öz başınnan keçməli olacaq. De durma, tərpən!
Qasid naməni aldı, baş endirib çıxmaq istəyəndə, Əmir xan durub
əmisinə təzim elədi, əlini öpüb başladı yalvarmağa:
– İzn ver, qoy mən də gedim Bayazidə. Qoy gedim, Eyvaza sağsağ
dağ çəkim, başını özüm kəsib gətirim!
Xotkar əvvəl-əvvəl razı olmadı, sonra da fikirrəşdi ki, əli-qolu
bağlı adamdı, qoy gedib özü kəssin onun başını, alsın onnan qisasını.
Qoy həm ürəyi soyusun, həm də bir bərkdən-boşdan çıxsın! Qoy
Əmirin zabitəsini Mahmud paşa da görsün! Odu ki, izn verdi, dedi:
– Get, çatan kimi işi bitir! Çox yubanma. Tez qayıt. Mahmud
paşaya da bir qulaqburması ver, bəlkə Koroğlunu tezliyinən bir təhərə
çəkə!
İzn veriləndə, Əmir xan elə bildi bütün dünyayi-aləm oldu onun. Day
vaxt itirməyib xubunca geyindi-keçindi, bəzəndi-bərtəndi, yaraqlandıyasaqlandı,
şahlığın seçmə atdarınnan da birini minib qasidi aldı yanına,
yol başladı Bayazidə.
Əmir xanın yola düşməyinnən çox keçməmişdi xotkar düşdü
partdamıya. Durub dincələ bilmədi. Fikirləşdi ki, ay mənim öyüm
yıxılsın! Mən onu niyə göndərdim! Onsuz da Eyvazın başı kəsiləcək.
Nə təfavütü varıymış ya Əmir xan kəsə, ya Mahmud paşa?! Bəs uşaq
gedər Koroğluyamı rast gələr, Eyvaznan təkbətək meydanamı çıxar!
Axı cavannıq eliyib nələr eləməz ki! De xotkar durub dincələ bilmədi,
düşündükcə qara fikirlər yığıldı beyninə, od doldu canına, dərd yer aldı
ürəyinə. Səbri-qərarı kəsildi, taqəti üzüldü. Yox-yox vəziri çağırdı
hüzuruna:
– Vəzir! Mənim ağlım itmişdi, sənə nə olmuşdu?!
– Qibleyi aləm! Allah eləməsin! Nə baş verib?
– Vəzir! Qaytar Əmir xanı! Qoyma gedə Bayazidə.
Vəzirin əl-ayağı yerdən-göydən üzüldü, düşdü xotkarın ayağına
ki:
– Qibleyi aləm. Əmir xan atın seçməsini minib, özü də xeyli vaxtdı
düşüb yola. Bunnan belə ona kim çata bilər ki!..
– Vəzir! Uşağın başına bir iş gəlsə, yurdunu viran qoyaram.
Vəzirin canın qorxu aldı. Bir təhərnən xotkarı sakitləşdirib
məsləhət gördü ki, bir zirək adam göndərsinlər dalınca, çatar, yoldan
qaytarar, çatmaz Bayaziddə ləngiməyə qoymaz. Xotkar razılaşdı.
Vəzir bir qısa namə də yazdı: “Mahmud paşa! Eyvazın başını kəsdir,
tez yola sal! Uşağı ləngitmə!” Xotkar kağızı möhürlədi. Bir zirək
adama verib saldılar yola.
Qoy bu qasid də yolunda olsun, biz görək axı Əmir xan niyə belə
sevinmiş gedirdi Bayazidə? Görək Eyvaz ona neyləmişdi ki, gedirdi
onun başını kəsib qisasını alsın?
Bir dəfə Əmir xanın yolu Qarsa düşmüşdü. Qars paşası Heydər
paşanın qızı Hürü xanımı görüb bənd olmuşdu. Xəbər xotkara çatanda,
pis yerin qızı deyil, özümüzünküdü, deyib elçi göndərmişdi, qızın
“hə”sini alıb nişan qoymuşdu. Toya hazırraşanda, xəbər çatmışdı ki,
bəs Koroğlu Hürü xanımı aparıb Eyvaza toy eləyib.
Bu tərəfdən də axı indi də Mahmud paşanın bacısı, dünya gözəli
olan Mərcan xanımı nişanlamışdılar ona. Amma Mərcan xanım Əmir
xan deyəni demirdi, ipə-sapa yatmırdı. İndi gedirdi ki, həm Eyvazdan
qisasını alsın, həm də gücünü, qüvvətini, hökmünü, ixtiyarını Mərcan
xanıma göstərsin ki, bəlkə ürəyinə bir balaca yol eliyə, onu bir balaca
meylə gətirə, heç olmasa, bəlkə, bir dəfə də üzünü görə.
Bəli, mənim əzizdərim! Gəlin heç Əmir xanı bu şirin xəyallarınan
ayırıb günah eləmiyək. Qoy o olsun öz yolunda, biz bir Çənlibelə
qayıdaq, görək neyliyillər Çənlibeldəkilər.
Eyvazın vədə günü keçdi. O biri günü də gözlədilər. Eyvaz gəlib
çıxmadı. Hamı başladı narahat olmağa, gözünü yola tikməyə. Elə ki,
axşam düşdü araya, Nigar xanımın əlləri qaldı qoynunda, Hürü xanımın
gözləri döndü bahar buluduna. Çənlibel dəydi bir-birinə. Gecə
yarıdan keçdi, Eyvaz gəlib çıxmadı ki, çıxmadı! Kimin gözünə yuxu
gedərdi ki? Hər ayaq səsi, hər at kişnəməsi Nigar xanımı diksindirirdi,
Koroğlunun səbrini qılınclayırdı…
Səhər açılmağa az qalmışdı. Nigar xanımı oturduğu yerdə çimir
apardı. Elə gözünə təzəcə yuxu getmişdi, yuxuda gördü Eyvaz bir
ceyran qovur. Baxdı ceyran qaçıb özünü verdi bir uçuruma dərənin
dibinə, Eyvaz ceyranın dalınca dərənin dibinə yenəndə birdən-birə
ceyran dönüb oldu bir əjdaha. Qayıtdı Eyvazın üstünə. Elə əjdaha
Eyvazı kamına çəkər-çəkməz, Nigar xanım “qoymayın!” – deyib qışqırdı.
Diksinib öz səsinə oyandı. Başladı titrəməyə, ağlamağa. Koroğlu
işi belə görəndə, yaxına gəlib Nigar xanımın qara tellərinə sığal çəkdi,
dərdini soruşdu. Nigar xanım daha da kövrəlib ağlaya-ağlaya dedi:
Sənə deyim, qoç Koroğlu,
Yaman bədhalam, ağlaram!
Huy deyərəm, gedər ərşə,
Çatar ah-nalam, ağlaram!
Əldən uçurdum quşumu,
Şad görmədim tay-tuşumu,
Yatdım, bəd gördüm tuşumu,
Dardadı balam, ağlaram!
Mən Nigaram, zara gəlləm,
Eyvaz deyib dağı dəlləm.
Çox çəkməz, qüssədən ölləm,
İnanma qalam, ağlaram!
Koroğlunun da ürəyi bərk darıxdı, amma özünü toxdadıb Nigar
xanıma təsəlli verdi:
Qəm eyləmə, alagöz yar,
Səhər gətirrəm Eyvazı!
Qov, könlünə qoyma qübar,
Sənə yetirrəm Eyvazı!
Eyvazsız alışar sinə,
Könül istəməz ki, dinə,
Çəkərəm Qırat tərkinə,
Sənə yetirrəm Eyvazı!
Xətər dəysə bir telinə,
Talan sallam Rum elinə.
Oturub Qırat belinə,
Səhər gətirrəm Eyvazı!
Qızaram, açaram meydan,
Yağılara uddurram qan,
Bu səhər ağaranda dan,
Gedib gətirrəm Eyvazı!
İnan Koroğlu sözünə,
Həsrətəm Eyvaz üzünə.
Qurban o ala gözünə,
Sənə yetirrəm Eyvazı!
Amma Nigar xanım özünü toxdada bilmədi, ağlıya-ağlıya gördüyü
yuxunu Koroğluya danışdı. Elə bil, Koroğlunu ildırım vurdu. Bir dəli
nərə çəkdi, bir su içimi saatda yer-göy dilə gəldi, bütün dəlilər, xanımlar,
mehtərlər – Çənlibeldə kim vardısa oldu yanında hazır. Koroğlu
gözünü dolandırıb hamını yanında görəndə, Dəli Həsəni səslədi:
Dəli Həsən, qalx ayağa dur indi,
Nigar deyir, xan Eyvazım qaldadı.
Çəkin mənim Qıratımı gətirin,
Kömək deyib baxır, gözü yoldadı!
Dəmirçioğlu, sən çəkginən qılıncı,
Qoymayın dağıla əsgərin ucu.
Aslan paşa çox hiyləgər, bilici –
Tutulubdu bir sultanım əldədi.
Hay eləyin, Halaypozan oyansın,
Qılıncın qəbzəsi qana boyansın.
Xan Eyvazım hələ zərbə dayansın,
Kamalı sərdədi, zoru qoldadı!
Talan düşsün Rum elinə bu başdan,
Nişana qalmasın daş üstə daşdan.
Əli çıxıb qoç atadan, qardaşdan,
Xan Eyvazım təkdi, qürbət eldədi!
Namərddə qaydadı, mərdə tor qurar,
Zalımın sənəti qurdurmaqdı dar.
İndi xan Eyvazım sizi arzular –
Haray! Haray! – deyər, ünü dildədi!
Hoydu, dəlilərim, eyləyin savaş,
Hürünün gözündə görürəm qan yaş.
Koroğlu oğul der, Kürdoğlu qardaş,
Nigar bala deyin yaman haldadı!
Koroğlu söznən dediyi kimi, dilnən də əhvalatı danışıb Eyvazın
başında bir iş olduğunu bildirdi. Dəli Mehtərə hay vurdu ki, yəhərrə
mənim atımı. Dəli Mehtər atı yəhərrəməyə cumdu.
Kürdoğlu işi belə görəndə irəli yeridi, Koroğludan iltimas elədi:
Xan qardaşımın dalınca,
Ata, mən gedim, mən gedim,
Bir damcı qanım qalınca
Ata, mən gedim, mən gedim!
Qardaş qayıtmadı barı,
Canda qaldı intizarı.
Olum Eyvaz havadarı,
Ata, mən gedim, mən gedim.
Qalxan tutum, şeşpər atım,
Düratın yalına yatım,
Qardaşın dadına çatım,
Ata, mən gedim, mən gedim.
Əl atım paşa varına,
Talan salım diyarına,
Çəkim həbəş bazarına,
Ata, mən gedim, mən gedim.
Kürdoğlu qılıncı teylər,
Ağır bəzirgannar əylər.
Qoç oğlun iltimas eylər,
Ata, mən gedim, mən gedim.
Koroğlu baxdı Kürdoğlu yaman haldadı, sözünü döndərə bilmədi,
Dəli Həsəni bir də səslədi:
– Atını yəhərrə! Götür Kürdoğlunu! Bu gecə Eyvazı burda istiyirəm!
Gecəyarıdan o yana keçsə özüm gəlirəm!
Dəli Həsən vaxt itirmədi. Görməlisini gördü, götürməlisini götürdü,
düşdü Kürdoğluynan yola.
Bunlar getməkdə olsun, görək Leyli xanım neylədi. Elə ki, qasid
qayıtdı, Asdan paşa Eyvazın səhər gələcəyini bildi, arxayın iş görməyə
başladı. O, bir ev hazırlatdı, qapı-bacasını möhkəmlətdirdi, işi tapşırdı
Leyli xanıma ki, al eləyib Eyvazı salsın bu evə, od vurub yandırsın.
Amma iş burasında düzəlmişdi ki, Leyli xanım qasidi xəlvətdə
danışdırıb onun Çənlibeldə gördüklərini, eşitdiklərini biləndən sonra
tutduğuna peşman olmuşdu. Ona təskinlik verən oydu ki, əmisi ona
inanıb işi tapşırmışdı özünə. Bu dəfə qız onu götür-qoy eləyirdi ki,
Eyvazı necə xilas eləsin, onnan bərabər qaçsın Çənlibelə.
Bəli, Dəli Həsəngil elə gəldilər ki, malın axşam suyunun vaxtında
özdərini yetirdilər Ruma. Elə şəhərə girər-girməz, birisi yaxınlaşdı
Dəli Həsənə:
– Ağa, Leyli xanım sizi gözdüyür!
Dəli Həsənə bu lazım döyüldümü? Saldı bu adamı qabağına ki,
görsət onun yerini! Adam qabağa düşdü, xeyli gedəndən sonra bir evi
görsətdi ki, bax, ordadı Leyli xanım.
Dəli Həsəngil özdərini yeritdilər, atdan düşüb girdilər içəri. Elə
onların içəri girməyinən qapının şaraqq örtülüb bağlanmağı bir oldu.
Baxdılar ki, düşdülər tora. Dəli Həsən səbrli tərpənib işin dalını gözləyirdi,
Kürdoğlu dözə bilməyib əl atdı ki, qapını qopartsın, Dəli Həsən
qoymadı. Kürdoğlu ondan soruşdu:
– Dəli Həsən, niyə gözə görünmür,
De görüm ha yanda qardaşım mənim?
Eyvazsız bir gün də ömr etmərəm,
Sel olar tökülər göz yaşım mənim!
Hanı ala gözlər qıyıla, süzə,
Şirin kəlmələri yan-yana düzə.
De görüm hardadı, görünmür gözə,
Dar gündə köməyim, sirdaşım mənim?
Kürdoğluyam, göz açmadım qovğadan,
Şeşpərimdə kəllə, qılıncımda qan.
Heç zaman dönmərəm Eyvaz yolundan,
Bədənnən ayrılsa öz başım mənim!
Demədikmi Leyli xanım tutduğuna peşman olmuşdu. İndi qapının
dalında durub öyrənmək istəyirdi ki, görsün bunun biri Eyvazdı, bəs
biri kimdi. Amma içəridəki danışıqdan anladı ki, heç biri Eyvaz döyül,
onu axtarırlar. Odu ki, qapını açıb girdi içəri, durdu maddım-maddım
onların üzünə baxmağa.
Dəli Həsən hirsli-hikkəli dedi:
– Xanım qız, bu nə gizdənpaçdı biznən oynyursan? De görüm,
Eyvaz hanı?
Leyli xanım işi bayaqdan anlamışdı, Eyvazın naməsini çıxarıb verdi
Dəli Həsənə. Dəli Həsən naməni oxuyub gördü Eyvaz bura gəlməyib,
harasa başqa səmtə gedib. Leyli xanım qasidin gördüklərini danışıb
onu da uydurdu ki, qasid qayıdanda əmimin əlinə keçib, əmim əhvalatı
biləndə, mən yaxşı tərpəndim, dedim işi tapşır özümə, onu bu evə
salıb od vurum. İndi gərək sizi bir təhər eləyəm, səhəri gözləyək,
görək nə olur. Qız bunları deyib qapını bağladı, getdi. O, təzəcə qapıdan
aralanmışdı ki, qapının dalında ayaq səsi eşidildi. Asdan paşa
qapının dalından qürrəli-qürrəli, tənəli-tənəli dedi:
– Ayə, Eyvaz! Bala, axı mən o Koroğlunu mərd-comərd eşitmişdim,
deyəsən axı deyiləncən yoxuymuş. Bəyəm heç utanıb qızarmadı
ki, bir paşa qızının əvəzinə iki gədə oğlunu göndərdi mənim cəngimə?
Özü də gədə oğludu da! Bəyəm, nanəcib fikirləşdi ki, səni kimi yüz
qarğanın başını bir yalağa kəssəm, mənim ürəyim soyumaz?! Gərək
özü gələydi o qorxaq!
Sözdər Kürdoğlunu çəkdi ərşi-fələyə. Genə qapıya əl atmaq
istədi, Dəli Həsən aman vermədi, paşaya cavab qaytardı:
– Paşa sağ olsun, ürəyini niyə sıxırsan? Belə tez tov olma. Bil ki,
Koroğlu sən deyənnən deyil, nanəcib, qədrnaşünas deyil. O, Məhbub
xanımın qədr-qiymətini sənnən yaxşı bilir. Ona görə də özü səhər yeddi
min yeddi yüz yetmiş yeddi dəliynən sənin qulluğuna təşrif buyuracaq,
qonağın olacaq. Bizi xəbərə göndərib ki, hazırlıq görəsən!..
– Noolu! Nə deyirəm! Qoy gəlsin. İndi ki, siz belə üzüyola, buyruq
bitirənsiniz, mən də əziyyət verim, göndərim o dünyaya-cəhənnəmə.
Ora da xəbər verin, hazırlıq görsünlər, səhər Koroğlunu da ora göndərəcəyəm…
Paşanın tapdığı bu sözlər ürəyinnən olsa da, ürəyi üstündə durmur,
dizləri əsirdi. Odu ki, tələsik əkilib əmr elədi ki, qız evə od vursun.
Aralığa təzəcə sükut çökmüşdü ki, Leyli xanım girdi içəri. Dəli
Həsən dinmək istədi, aman vermədi. Onları aparıb gizlətdi, evə od vurdu.
Ev yandı.
Asdan paşa bir yandan rahat oldu, sevindi ki, bunun əvəzində xotkardan
ənam alacaq, adı dillərdə gəzəcək. O biri tərəfdən də canına
düşən üşütmə, ürəyinə də titrətmə salmışdı. Qorxurdu ki, Koroğlu
səhər doğrudan da gələr. Odu ki, qoşununu ikiyə böldü, bir hissəsini
şəhərdən kənarda pusquda qoydu, bir hissəsini də şəhərdə saxladı ki,
Koroğlu gəlsə, iki tərəfdən həmlə eləyib bir iş görsün.
Leyli xanım arxayınlayandan sonra gəldi Dəli Həsəngilin yanına.
Fikirləşib səhəri gözdəməli oldular. Xəlvəti yollarda adam qoydular
ki, Eyvaz gəlsə, xəbər versin.
Çənlibeldə gecə yarıdan keçəndə Koroğlu duruş gətirə bilməyib
hay vurdu, dəlilərin üç mini at belinə qalxdı. Halaypozanı Çənlibeldə
qoyub düşdü yola. Gün çeşt yerinə çatmamışdı ki, yetişdi Ruma.
Şəhərə yaxınlaşanda fikirləşdi ki, belə getsə, paşa uşaqları qırar. Odu
ki, hay vurdu, hamı atdan endi. O istəyirdi ki, dəlilərdən bir neçəsini
şəhərə göndərsin, qəfildən, paşanın şəhərdən kənarda pusquda
qoyduğu qoşun hücuma keçdi. Hücum elə qəfil oldu ki, az qaldı dəlilər
özlərini şaşırsın. Koroğlu işi belə görəndə bir dəli nərə çəkdi:
Düşmən qəfil hücum çəksə,
İgid gözün silsin gərək!
Başı bədəndən getməmiş
Ata minə bilsin gərək!
Dəmirçioğlu keçsin yana,
Əgər canı batsa qana,
Qoymasın qan laxtalana,
Dodağıynan silsin gərək!
Koroğlu sel tək çağlasın,
Kimlərə umud bağlasın,
Ya budu ki, qan ağlasın,
Ya düşmənlər gülsün gərək!
Dəlilər qızıl quş kimi atların belinə qonanda söz hələ tamamlanmamışdı.
Onlar özlərini vurdular qoşuna. Amma genə gözlənilmədən
şəhər yannan qoşunun həmləsi başdadı. Koroğlu baxdı ki, budu Asdan
paşa qoşunun qabağında gəlir. Mühasirəni yadınnan çıxardıb paşaya üz
tutdu:
Asdan paşa, tez xəbər ver,
Paşa, xan Eyvazım hanı?
Hayqırram şəhrin talanar,
Paşa, xan Eyvazım hanı?
Dörd gündü gəlib Eyvazım,
Zimistana dönüb yazım.
Mənim tərlanım, şahbazım,
Paşa, xan Eyvazım hanı?
Gəlmir Kürdoğlunun səsi,
Keçib Həsənin vədəsi.
Təzə açan gül dəstəsi,
Paşa, xan Eyvazım hanı?
Paşa gərdənini çəkib dinmək istədi, Koroğlu aman vermədi:
Göydən ildırım tökdürrəm,
Daşın-torpağın çəkdirrəm,
Yurdunda soğan əkdirrəm,
Paşa, xan Eyvazım hanı?
Peymanam dolhadoldadı,
Dəlilər sağı-soldadı,
Nigarın gözü yoldadı,
Paşa, xan Eyvazım hanı?
Eyvaz Çənlibelin gözü,
Sinənə qoyaram közü.
Budu Koroğlunun sözü
Paşa, xan Eyvazım hanı?
Asdan paşa Koroğlunun dəlilərini mansırada görüb lovğa-lovğa
qırıldadı:
– Koroğlu, heç tələsmə! Bu saat göndərrəm səni onların yanına.
Söz paşanın ağzında qaldı. Qəfildən Tüpdağıdan özünü qoşuna
vurub qırğı sərçəni götürən kimi, onu yəhərdən götürdü. Özünü başsız
görən qoşun düşdü pərən-pərənə. Dəlilər onlara bir gəliş gəldilər, bir
gəliş gəldilər ki, dilnən demək müşküldü. Qırılan qırıldı, qalan aman
istədi, aman aldı. Ara sakitləşəndə Tüpdağıdan paşanı gətirib qoydu
Koroğlunun qabağında yerə. Koroğlu soruşdu:
– Namərd, de görüm uşaqlar hanı?
Paşa gördü ölüm ayağıdı, özünü bir azca bərkitdi:
– Heç qışqırma, Koroğlu! Mən sənin əsirinəm. Amma bil, sən bir
də o uşaxlar ki, deyirsən, onları görməyəcəksən. Yandırmışam onları…
Hamının üstünə su ələndi. Koroğlunun gözləri qızardı, nəfəsi daraldı,
qılınca əl atanda, bıy, bir də gördülər Dəli Həsəngil budu yanlarında
da bir qız gəlirlər. Amma Eyvaz yanlarında yoxdu. Asdan paşa işi belə
görəndə bir boy kiçildi, başını bulayıb dedi:
– Mənim düşmənim ocağımın qırağındaymış!..
Kimiydi paşanın sözünü eşidən. Koroğlu üzünü Dəli Həsənə tutmuşdu:
Dəli Həsən, tez cavab ver,
Hanı Eyvazım görünmür?
Xar almasın güllərimi,
Baharım, yazım görünmür!
Eyvaz gələli dörd gündü,
Sinəmdə dağdı, düyündü.
Ürəyim çatlayır indi,
Hanı Eyvazım görünmür?
Koroğlu kimnən soruna,
Xanlar bələddi zoruna.
Düşməsin paşa toruna,
Hanı Eyvazım görünmür?
Söz tamam oldu, Dəli Həsən irəli gəlib əhvalatı danışdı, Eyvazın
naməsini o da verdi Koroğluya. Qasidi də gətirdilər. Qasid yolda gördüklərini
bir də Koroğluya danışdı. Bilindi ki, Eyvaz başqa səmtə
gedib. Koroğlunun ürəyi yaman darıxdı. Elə bil ümidi üzülmüşdü, üz
tutdu dəlilərə:
Bu gün itirmişəm Eyvaz balamı,
Yazın, Təkəlidən görən olubbu?
Eyvazsız neylərəm dünya malını,
Yazın, Təkəlidən görən olubbu?
Almazdan qılıncdı, poladdan yeyə,
Çeynərəm dəmiri üfürrəm göyə.
Kim sorağın verə, kim yerin deyə,
Yazın, Təkəlidən görən olubbu?
Ah çəkərəm, of demərəm dilimnən,
Bir bülbüləm, ayrılmışam gülümnən.
Bir tərlanım uçub Çənlibelindən,
Yazın, Təkəlidən görən olubbu?
Dinmir, sınıq düşüb sazım, ay haray!
Zimistana dönüb yazım, ay haray!
İtkin düşüb xan Eyvazım, ay haray!
Yazın, Təkəlidən görən olubbu?
Koroğluyam, daha yetişdim cana,
Qızaram şir kimi girrəm meydana.
Elərəm dünyanı verdi-verana,
Yazın, Təkəlidən görən olubbu?
Söz tamam olanda Dəli Həsən qırağa yeridi:
– Koroğlu dayanmaq vaxtı döyül, tədbirini de!
Koroğlu dedi:
– Belə görünür ki, Eyvaz ya Qarsa gedib, ya da Bayazidə. Sən
Dəmirçioğluynan bir dəstə götür üz tut Qarsa, mən gedirəm Bayazidə.
Əgər Qarsda olmasa tez qayıdın Çənlibelə.
Koroğlu Asdan paşanı, qasidi, bir də Leyli xanımı tapşırdı Tüpdağıdana,
bir neçə də dəli verib tapşırdı ki, aparıb Çənlibeldə məni
gözlərsən. Dəstələr üz tutdular hərə bir səmtə.
Koroğlunun dəstəsi heç şəhərdən üzülməmişdi, bir atlıynan
qabaqlaşdı. Atlı Koroğluya yaxınlaşıb soruşdu:
– Soruşmaq ayıb olmasın, ay qardaş, siz kimsiniz, səfəriniz hayanadı?
Koroğlu baxdı ki, bu sözdü adama oxşayır, özünü nişan verdi. Atlı
kövrəldi, ağlamsına-ağlamsına dedi:
– Eyvazdan xəbərin varmı, ay Koroğlu?
– Eyvazı itirmişəm. Xəbər səndədi, tez söylə.
– Eyvazı Bayazid paşası Mahmud paşa salıb zindana, xəbərini
göndərib Xotkara. Mən ordan sırağagünnən çıxmışam. Amandı, özünü
yetir…
Deyillər Koroğlu bir dəli nərə çəkdi, yeddi ağaclıqda Dəli Həsənnən
Dəmirçioğlunun dəstəsi eşidib geri döndü. Koroğlu atın yüyənini
boşdadı. Yüyəni boş görən Qırat qanadlandı…
Qırat dönsün qanadlı tərlana, gəlin, biz görək Bayaziddə nələr oldu.
Mahmud paşa xotkara göndərdiyi qasidin yolunu iki gün gözləyə
bildi. Amma üçüncü gün gözləməyə təhəri olmadı. Xəbərin üstündən
xəbər çatdı ki, bəs Bayazid mahalında nə qədər əli qılınc tutan igid
varsa, yığılıb sözbir eləyiblər ki, zindanı dağıdıb Eyvazı qaçırsınlar.
Paşa işini nə qədər sahmannadı, özünü toxtaq saxladısa, day
üçüncü gün duruş gətirə bilməyib günorta namazınnan sonra bütün
yaxın adamlarını yığıb tədbir istədi.
Yığılanların içində Qoçu Mehdi də varıydı. O, paşanın qeydinə
qalanı, canı yananı, dil biləni, tədbir tökəniydi. Qoçu Mehdi tamahda
Adəmi, paxıllıqda qurdu, kində dəvəni, hiylədə tülkünü suya susuz
aparıb susuz qaytarardı.
Mahmud paşa hərənin tədbirinə bir qulp taxıb axırda Qoçu Mehdinin
üzünə baxdı. Qoçu Mehdi dedi:
– Paşa sağ olsun. Bizim xotkardan cavab gözdəməyimiz nahaqdı.
Xotkar Eyvazı aparıb ordusuna sərkərdə eləyəsi deyil ha. Ona bunun
ölüsü lazımdı. Sənnən ya başını istəyəcək, ya da leşini. Onu sağ saxlamaq
zərər gətirər. Lazımdı ki, Eyvazın səsini, nəfəsini kəsib cavab
gözləyək. İndi hər yerinnən qalxan gədə Koroğlunun adına iş görmək
istəyir.
Paşa dinmək istədi, Qoçu Mehdi qoymadı:
– Bilirəm nə deyəcəksən. On nəfər qoluzorru adam var. Gecə ikən
dar ağacını qurum, asım onu. Səhər də xəbər yayım ki, gecə qaçırmış,
keşikçilər tutub asıb.
Paşa tədbiri bəyəndi, hamı afərin dedi. On nəfər pəhləvan ayrıldı,
Qoçu Mehdi oldu onlara sərdar. Tapşırıldı ki, o nə desə əməl eləsinlər.
Məclis dağılanda, paşa Qoçu Mehdini tək saxlayıb aranı xəlvət
eləyəndən sonra dedi:,
– Sənin kamalına əhsən. Mehdi, Allah göydə şahiddi ki, sən mənim
ürəyim, dirəyimsən. Mən hər sirrimi, işimi sənə etibar eləyirəm. Bilmiyən
bitməz, sən də sağ ol, yaxşı tərpənirsən. Amma bilirsən ki, bu
iş başqa işdərə bənzəməz. Burda ehtiyat gərəkdi. Əvvəla, budu ki, o
dələduzu eləcə qandallı-zaddı as, qoy xata-matası olmasın…
Qoçu Mehdi dinmək istədi, paşa aman vermədi:
– Sözümü kəsmə. Yaxşı qulaq as! O, gözlərini qıyıb ağzını Qoçu
Mehdinin qulağına yaxınlaşdırdı, – Mən sana özgə bir iş də tapşırıram
ki, bu iş Eyvazın işinnən çətindi…
Qoçu Mehdi qoqezdənib yaltaqlandı:
– Mən canımı sənin yolunda qoymuşam, paşa.
– Canın sağ olsun! Bu fürsəti əldən vermək olmaz… Gərək bu gecə,
sənə sirr verirəm ha! Hə, gərək bu gecə Kankanoğlunu da Eyvaznan
bərabər asasan! Səhər də belə xəbər yayarsan ki, gecə zindana basqın
eliyif Eyvazı qaçırırmış, keşikçilər ikisini də tutub asıb. Bəlkə ondan
canım qurtara, xotkarnansa da qohumluğum baş tuta. Özün görürsən
ki, ayağıma çidar olub, mənim amanımı qırıb. Elin zəhminnən də bir
bəhanə tapıb aradan götürə bilmirəm. Əsil fürsətdi, başına dönüm,
Mehdi! Amma gərək…
Qoçu Mehdi aman verməyib əlini gözünün üstünə qoydu:
– O da bax, bu gözüm üstə! Mənim qibləm! Sən də yaxşı bilirsən
ki, nə qədər canımda can var, sənin qulluğundayam. Allah qoysa, səhər
ikisini də dar ağacında görərsən. Amma…
İndi də paşa Qoçuya aman vermədi:
– Mənim bütün var-dövlətim sənindi! Allah qoysa, sədrəzəmlik
əlimə keçən kimi, Bayazidin paşası sənsən!
Qoçu Mehdi istədi çıxsın, paşa dayandırdı:
– Day bilmirəm, Mehdi! Gərək elə eləyəsən ki, səhərə qədər onun
tutulduğunu heç kəs bilməyə. Həm də işini indidən elə qur ki, birdən
bir yana gedər, əldən çıxar…
Qoçu Mehdi paşanı lap xatircəm eləyib çıxdı. O, əl altınnan öyrəndi
ki, Kankanoğlu bir at minib şəhərdən çıxıb, piyada qayıdıb bir at da
minib gedib həmin yolnan. Demədikmi Qoçu şeytana altı yox papış
tikərdi. Bildi ki, nəsə burda var, Kankanoğlu bir də qayıdacaq. Həmin
yolda pusqu qurdu.
Axşamtərəfiydi. Günəş dağların dalına can atır, Kankanoğlu da şəhərə
tələsirdi. Elə qan-tərin içində, şəhərin girəcəyindəki dərəyə enəndə,
qəflətən başına palaz atıb tutdular, əl-ayağını sarıyıb götürdülər!..
Kankanoğlu o zaman gözünü açdı ki, zindanda Eyvazın yanındadı.
Əl-ayaq yığışıb şəhər yuxuya gedən kimi Qoçu Mehdi başdadı işə.
Dar ağaclarını hazır elədi. Gecə yarıdan keçər-keçməz, adamlarıynan
gəldi zindanın yanına. Onlara dedi:
– Bax mənim işim zindanın qapısını açmaq, sizin işiniz də, beş birbeş
bir onları qamarrıyıb elə qandallı-mandallı götürüb asmaqdı.
Aman verməyin ha!
Qoçu Mehdinin adamları onun dediyinnən də cəld tərpəndilər,
qapı açılan kimi, qorxulu-qorxulu ikisini də götürdülər, asdılar…
Xoruzlar bannaşıb obaşdanı xəbər verəndə Mahmud paşaya xəbər
verdilər ki, xotkardan qasid gəlib. Paşa tələsik onu yanına gətirtdirdi.
Qasid tələsdiyindən salamı da unutdu, xotkarın əmrini verdi paşaya.
Paşa oxudu: “Mahmud, Eyvazın başını kəs, tez göndər gəlsin! İşi ləngitmə!”.
Paşa tez əmr elədi ki, qasidi aparıb rahat eləsinlər. Əl altınnan da
tapşırdı ki, məst eləyin, dünyadan xəbəri olmasın.
Qasidi başınnan eləyən kimi, paşa Qoçu Mehdini çağırtdırdı.
– De görüm, neyləmisən?!
Qoçu Mehdi bərkdən şaqqanaq çəkib güldü, uğuna-uğuna dedi:
– Ay canı sağ olmuş! Day nə var neyliyəm! Sağlığına, ikisini də
tənablamışam gecə yarıdan! Sən arxayın yat. And olsun o Qurannan
əziz başına, ürəyi bir toyux ürəyicən yoxuymuş! Afərin mənim zəhmimə!
Elə ki, qapını açdım, zəhmimnən ikisi də birdən “vay dədə!”
elədi, huşunu itirdi. Hayıf ki, Eyvaz asılanda da bilmədi ki, analar necə
oğullar doğub!..
Mahmud paşa sevindiyinnən onu qucaqladı, basdı bağrına:
– Afərin, a bəxdəvər! İndi iş ayrıdı: bu saat xotkardan adam yetişib.
Xotkar əmr eləyib ki, Eyvazın başını kəs göndər. Gör yığvalımız nə
dərəcədə kəsərridi ki, qasid indi gəlib. Səhər gəlsəydi, işi biləcəkdi,
Xotkarın yanında olardıq bədnam. Mən də məst elətdirmişəm onu.
İndi durma, a Bayazidin gələcək paşası. Tez Eyvazı endir, kəs başını,
qırmızı bir xonça bəzə, qoy içinə, göndərək Xotkara…
Qoçu Mehdi soruşdu:
– Bəs Kankanoğlunu neyliyim?
– Həəə! Şaddığımnan lap başımı itirmişəm. Heç denən qasiddən
bizim Bəhlulu soruşdummu?.. Hə, onu tək dar ağacında qoymaq
olmaz. Yendir, baş-gözünü bərk qılıncla, at zindanın yanına. Səhər də
xəbər yay ki, zindana basqın eləyib, keşikçilər öldürüb. Paşa gülə-gülə
bir gözünü qıydı, – bir keşikçini də qurban elə ona!..
Qoçu Mehdi istədi çıxsın, paşa dayandırdı:
– Eyvazın bədənini as şəhərin alaqapısınnan, qoy bir gözdağı olsun
qudurğannara!
Qoçu Mehdi getdi, paşa necə tapşırmışdı, elə də elədi.
Bəli, mənim əzizdərim! Koroğlu Bayazidə o zaman yetirdi ki,
Eyvaz olub başsız bədən, asılıb şəhərin alaqapısınnan…
Koroğlu ola, Eyvazı belə görə!.. Dünya çarx oldu dolandı başına.
Atdan aşırıldı, meyitin qıçalarını basdı bağrına…
Paşaya xəbər çatdı. Paşa hazır saxladığı qoşunu yeritdi.
Koroğlu o zaman başını qaldırdı ki, Qırat adam kimi döyüşdədi.
Baxdı ki, hər tərəf ətdən qat-qat qaladı. O, qızmış nər kimi özünü ata
yetirdi. Amma hansı tərəfə yönəldisə, özünə yol aça bilmədi. İşi bərk
çətinə düşdü, ürəyi darıxıb telləndi. Eyvazı haraya çağırdı:
İşim yaman dara düşdü,
İmdadıma çat, Eyvazım.
Min Düratı, gəl hayıma,
Yalmanına yat, Eyvazım.
Dörd yanımdı ətdən qala,
Qolum tutmur qılınc çala.
Kürdoğluynan sağa, sola
Şeşpərini at, Eyvazım!
Al Koroğlu sədasını,
Keç dəryalar adasını,
Paşasını, gədasını
Bir-birinə qat, Eyvazım!
Bu dəmdə Dəli Həsənnən Dəmirçioğlu yetişdi. Dəlilərin dəli
nərəsi aləmə lərzə saldı. Paşanın qoşunu boğanağın qabağında burumburum
olan çör-çöp kimi bükülüb üz qoydu qaçmağa…
Koroğlu hay vurdu ki, paşanı tutub gətirin! Şəhər əhli ərz elədi ki,
paşa çoxdan qaçıb. Koroğlu yaman bəd haldaydı. Dərdinnən, qəminnən,
hirsinnən-hikkəsinnən huşu özündə döyüldü. Nərə təpdi ki,
şəhərə od vurun. Dəli Həsən şəhərin ağsaqqallarıynan irəli yeridi ki,
bəs şəhər əhlinin nədi günahı? Koroğlu yuxudan ayılan kimi olub
özünə gəldi. Ağsaqqalların qabağında diz çöküb üzr istədi..
De şəhərin Koroğlunu istəyənləri yeriyib xahiş elədilər ki, meyidi
ver, dəfn eliyək. Nə dəlilər razılaşdı, nə də Koroğlu.
İş belə olanda, bir tabut düzəltdilər, qara kəcavə bəzəyib cənazəni
verdilər dəlilərin çiyninə. Biçarə dəlilər qəmdən dərya kimi dalğalanadalğalana
üz qoydular Çənlibelə.
Koroğlu bir müddət nə eyləyəcəyini, hayana üz tutacağını kəsdirə
bilmədi. Dəli Həsənnən Dəmirçioğlu da qalmışdılar onun yanında.
Haçannan haçana Dəli Həsən dedi:
– Koroğlu, day olan olub, keçən keçib. Artıq fikirdən bir kar yoxdu.
Paşa da əldən çıxıb. Vaxt itirmə. Sür atını, gedək meyidimizi dəfn
eləyək, sonra gəlib paşaynan da, xotkarnan da hesabımızı çəkərik.
Koroğlu dinməzcə, atının başını döndərib üz qoydu Çənlibelə.
Qoy bunnar öz dərdiynən getməkdə olsun, gəl sana bir az da TəkəTürkmannan
Eyvazın ata-anasınnan danışım.
Elə ki, Qəssab Alı toydan qayıdıb Eyvazın gələcəyini xəbər verdi,
biçarə Zərqələm arvadın gözdəri tikildi yollara…
Amma Eyvaz ləngidi. Hər gün, hər saniyə Zərqələmə bir il kəsildi.
Yazıq ana həsrətə tablaşa bimləyib peşə elədi ağlamağı. Qəssab Alı
Zərqələmi ha yubatdı ki, bu gün gələr, sabah gələr, əməl yemədi, Zərqələm
kirimək bilmədi.
Bir səhər yenə Qəssab Alı mal-heyvanı rahatlayıb evə qayıdanda,
qapıya çatmamış, Zərqələmin bayatısı ürəyinə hakim kəsildi:
Dağda ceyran mələdi,
Bulud leysan ələdi,
Çağırıram, gəlmirsən,
Eyvaz, vəfan belədi?!
Qəssab Alı baxdı ki, belə getsə, arvad yenə yatağa düşəcək. Gəlib
təskinlik verdi:
– Ay arvad, axı niyə gözünün yaşını eliyibsən abu-leysan? Adam
da sağ-sağ balasını ağlıyarmı? Kim bilsin, başları qarışıb hansı kefə?
Bir ikicə gün də səbr elə, görək!
Yazıq ananın səbr eləməyə taqəti qalmışdımı ki? Gördü ki, heç
Alının ürəyi onun ürəyi deyəni demir, ağlaya-ağlaya dedi:
Gözüm qalıbdı yollarda,
Bir balamı anaram mən.
Gələcək dedin, gəlmədi,
Od tutaram, yanaram mən.
Qəminnən düşdüm yatağa,
Balam keçmədi sol-sağa,
Dönmüşəm sarı yarpağa,
Uçub yerə qonaram mən!
Baxan yoxdu göz yaşıma,
Həsrət qaldım adaşıma,
Kimim dolansın başıma,
Pərvanasız fənaram mən!
Bülbülü tərk etmiş bağam,
Suyu qurumuş bulağam.
Yağsız yanan bir çırağam,
Külək əsər, sönərəm mən!
Zərqələməm, çox bədhalam,
Dilim söz gətirmir, lalam,
Mənim ki bircədi balam,
Niyə onnan kənaram mən!
Bu ah-nalə Qəssab Alının da ürəyinə od saldı. Baxdı ki, olası iş
deyil, dedi:
– İndi ki, belə oldu, canın da bir az yaxşıdı, hazırlaşaq, gedək gəlin
görümünə. Bir sən də Çənlibeli gör. Onda da uşaqları gətirib bir toy da
burda elərik! – O, atmacadan da qalmadı, – indi Eyvazı qınıyırsan,
qorxuram, Çənlibeli görənnən sonra ayağını dirəyəsən ki, getmirəm,
qalıram burda!..
Zərqələmin gözünə işıq, dizinə taqət gəldi. Elə bil oldu təzə gəlin.
Bu xəbər yayıldı Təkə-Türkmana. Çənlibelə gəlin görümünə
getmək ola, Təkə-Türkman eli ola! De Koroğlunu istəyən hazırraşdı!..
Üçcə gündən sonra Qəssab Alı neçə-neçə qırmızı kəcavəsi olan
çox böyük bir karvannan yol başladı Çənlibelə.
Karvanı görən belə hesab edərdi ki, Çin padşahı Hind padşahının
qızını oğluna gəlin aparır!..
İş belə gətirdi ki, cənazəni gətirən dəstə Çənlibel ətəyinə çatanda
Alının karvanı da çatdı…
Dəlilər dayanıb gözləyirdilər ki, Koroğlu gəlib yetişsin, bundan
belə özü qabağa düşsün…
Qəssab Alı yaxınnaşanda, baxdı ki, budu, bir dəstə düşərgə salıb,
özlərinin də qara kəcavələri var. Tez hay vurdu, karvan dayandı:
– Bunların yanından belə keçmək yaxşı deyil. Dərdlərini bilək, izn
alaq, ondan keçək. Bəlkə kömək lazımdı!
Qəssab Alı irəli yeriyib xəbər aldı:
Xəbər alım, ər qardaşdar,
Kəcavəniz qara niyə?!
Qəlbi qəmli, gözü yaşdar,
Düşmüsünüz dara niyə?!
Kim görsə bu dərdə yanı,
Mərdə qurban namərd canı.
Uca dağların tərlanı
Dustaq olub sara niyə?!
Mənə deyin, qoç iyidlər,
Kimnən sizə dəyib xətər?
Həvəsnən bəsdənən güllər
Qismət olub xara niyə?!
Dərdinizi deyin bizə,
Kömək əli verək sizə.
Axı sizin dərdinizə
Tapılmayır çara niyə?!
Qəssab Alı baxdı heç kim dinmir, yerinnən tərpənib cavab vermir.
Bildi dərdləri ağırdı. İzn almaq istədi, amma sözü belə çıxdı:
Alı burdan aralıdı,
O xəstəniz haralıdı?
Ölüb, yoxsa yaralıdı,
Ona dəyib yara niyə?!
Dəlilər bayaqdan tanımışdılar onu. Amma kimin nitqi gətirirdi ki,
dinə, kimin qədəmi tuturdu ki, irəli yeriyə, cavab verə?!
Elə bu dəmdə Koroğlu yetişdi. Gördü nə! Qəssab Alı! Onun qırmızı
kəcavəli karvanı!.. Atdan aşırılıb, Qəssab Alını aldı qollarının
arasına… Hər gözünnən bir damcı yaş süzülüb yendi bircə günün
içində gözlərinin altında dağ kimi baş qaldırmış alma sümüklərinin
üstünə… Deyillər ki, anadan olannan bu günə kimi Koroğlunun gözündə
görünən yaş buydu!..
O saat Qəssab Alının ürəyinə damdı ki, iş Eyvazın başındadı.
Amma bilmədi ölüb, yoxsa yaralıdı. Baxdı ki, Koroğlu yaman bəd haldadı.
Özünü toxdadıb o da qollarını doladı Koroğlunun boynuna. Sonra
bir az geri çəkilib xəbər aldı:
Aç söylə sirrini, bilim dərdini,
Cümlə iyidlərin başı, Koroğlu.
Deyillər, gedəndə düşman üstünə,
Qoymaz daş üstündə daşı Koroğlu!
Koroğlu ürəkdən gələn yanıqlı bir ah çəkib Qəssab Alının cavabında
dedi:
Xəbər alma, Qəssab Alı, dərdini,
Zəhərnən yeyibdi aşı Koroğlu:
Yüz il paşalara al eyləyibdi,
Axırda olubdu naşı Koroğlu!
Qəssab Alı dedi:
Qoyar dost yolunda başı, canını,
İçər ovçu ilə düşman qanını.
Yıxar paşaların xanimanını,
Bir dəfə oynatsa qaşı Koroğlu!
Koroğlu dedi:
Daha bunnan belə açarmı qalı
Sınıq qanad laçın olmaz havalı.
Baxdı yatıb, üz döndərib yığvalı,
Tökübdü qabağı-qaşı Koroğlu!
Qəssab Alı anladı ki, Koroğlunun dərdi çox böyükdü, amma
nədənsə, açıq demir. Odu ki, onun gözdərindəki yaşa işarə elədi, bildi
ki, düyün bunnan açılacaq:
Qəssab Alı üz tutubdu dağlara,
Qəsdi var, iyidlər yurduna vara!
İyid qovğa günü alsa, min yara,
Axmaz gözdərinin yaşı, Koroğlu!
Koroğlu yenə bir ah çəkdi. Elə ah çəkdi ki, əgər bu ahın alovu, odu
olsaydı, dağlar bir göz qırpımında əriyib suya dönər, dəryayi-ümmanlar
da buxara çevrilib göyə çəkilərdi. Yox, əgər bu ah tüstülü olsaydı,
dünyanın üzündə bir il göz-gözü görməzdi. O, əllərini sinəsində çarpazdadı,
yazıq görkəm aldı, istər-istəməz, yavaş-yavaş dedi:
Sinəmin başınnan kaman qurulsa,
Göz qırpmaram, min bir yara vurulsa.
Hanı amanatım? – deyə sorulsa,
Qan tökər gözünnən yaşı Koroğlu!
Bu yerdə Qəssab Alı nə qədər elədisə, özünü saxlaya bilmədi.
Cumdu qara kəcavənin üstünə. Kəcavəni qucaqlayıf dedi:
Ay ağalar, ay qazılar,
Yatan Eyvaz xan olmasın!
Sinəsində dərin yara,
Ürəyində qan olmasın!
Maralsız olmasın çölüm,
Sonasız qalmasın gölüm,
Mana gəlsin gələn ölüm,
Eyvaz yuxudan olmasın!
Yazıq canım düşdü dərdə,
Ahım qalxır pərdə-pərdə,
Qılınc vursun mərd namərdə,
Arada şeytan olmasın!
Xudam buyurmasın fərman,
Dostuma gülməsin düşman.
Xeyir işə gedən karvan
Mənzildə peşman olmasın!
Alı olmaz ahı-zarsız,
Dağ başı qalmasın qarsız!
İyid qalda havadarsız,
İyidsiz meydan olmasın!
Bu yannan da Təkə-Türkmanın iyidləri Qəssab Alının belə
ləngidiyini görəndə, yeridilər irəli görsünlər bu nə işdi…
Qəssab Alı hayqırdı ki, qayıdın kəcavələri qara bəzəyin!
Onnar qayıdıb kəcavələri qara bəzəyəndə, yazıq Zərqələm elə
bircə dəfə “uuyy” elədi, huşunu itirdi.
Qəssab Alı yazıq ananın bu halına tab gətirməyib qara kəcavəni
səslədi, əlini göylərə qaldırdı:
Xudaya, əcəlin mana yetişsin,
Eyvaz təzə bitib, boya gəlibdi!
Bir möcüzə görsət, balam oyansın!
Deyim ki, ərənnər hoya gəlibdi!
Anan həsrət qaldı gül camalına,
Baxa bilməz sənin belə halına!
Əlacı kəsilib, düşüb dalına,
Qalx, Eyvazım! Anan toya gəlibdi!
Qəssab Alı ahu-zarda qalıbdı,
Bala dərdi onu oda salıbdı.
Görəydim, namərdmi tora salıbdı,
Yoxsa mərd qılıncı soya gəlibdi?!
Qəssab Alı sözünü tamam elədi. Özünü toxtatdı. Baxdı ki, Koroğlunun
halı hal döyül, başınnan duman qalxır. Onun qolunnan tutdu:
– Koroğlu! Sən dünya görmüş adamsan. Özün bilirsən ki, təqdirə
tədbir yoxdu. İşdi, olub keçib. Atalar deyib ki, su sənəyi suda sınar. İyid
yaranıb ki, qalda yaralana, davada ölə. Hələ Allahın yazısını pozan olmuyub.
Bizimki də belə yazılıbmış. İnsan gərəkdi ki, naşükür olmuya!
Şükür xudanın dərgahına! Budu, Kürdoğlu qabağdadı. Qoy indi o olsun
ikimizin də oğlumuz. Xiffətnən heç nə hasil eləmək olmaz. Tapşırıq
ver! Sür atını qabağa! Aparaq meyidimizi qoyaq haqq öyünə!..
Koroğlu dinməz-söyləməz, sürdü atını qabağa. Qəssab Alı da göstərişdər
verib, atını sürdü onun atının yanına…
De çatdı xəbər Çənlibelə!.. Hamı dəydi bir-birinə. Bircə anda qızıl
qan ağ buxaqlarda çiçək açdı. Fəryad Çənlibeli yırğalamağa başladı!..
Cənazə yaxınlaşanda, Aşıq Cünun qabağa yeridi, əlini qulağına
verdi:
Mən aşığam, ala bax,
Yaşıla bax, ala bax.
Yüz il al işdədən ər
Bu gün düşüb ala, bax!
Mən aşığam, yanana,
Ya nəməkə, ya nana,
Eyvaza ox dəyibdi,
Ağla, qardaş, yan, ana!
Nigar xanım əlləri qoynunda, batmış səsnən deyirdi:
Əzizim Eyvaz hanı?
Xan balam Eyvaz hanı?
Başım yaman ağrıyır,
Çağırın Eyvaz xanı!..
Biçarə Zərqələm huşa gələn kimi olmuşdu. Oturduğu qara kəcavənin
içində əllərini qabağa uzadıb yalvarırdı:
Əzizim, amanata,
At verməz aman ata,
Koroğlu, xayın olma,
Verdiyim amanata!
Eləmi, yarı gəlsin,
Sürülər yarı gəlsin,
Qoxusun onnan allam
Balamın yarı gəlsin!
Qəssab Alı baxdı belə getsə, meyidin götürülməsi ləngiyəsidi, yenə
Koroğluya üz tutdu:
– Koroğlu! Sana dedim ahu-zar eləməyin faydası yoxdu. Meyidin
ləngiməsi yaxşı deyil. Axı ölüm çoxdandı. Tapşırıq ver, qoy meyid
götürülsün.
Koroğlu tapşırıqlar verdi. Meyidi götürdülər.
Tabut qəbristannığa yetdi. Elə ki, onu məzara sallamalı oldular, Qəssab
Alının ürəyi tab gətirmədi. Özünü saxlaya bilməyib şikayətləndi:
Zalım fələk mənnən düşdü bərəstə,
Meydanda üz-üzə durdu, ay haray!
Namərdlik elədi, alnan apardı,
Qolumda torunu qurdu, ay haray!
Bədbəxtlikdə canım dünyada təkdi,
Gündə mana yedirdiyi kötəkdi.
Oxunu düzəltdi, yayını çəkdi,
Sinəmin başınnan vurdu, ay haray!
Eyvaz, məni yalqız qoyma, amandı,
Axı bala dərdi çəkmək yamandı?
Qəssab Alı köçür, axır zamandı,
Bala dərdi onu yordu, ay haray!
Bu zaman Hürü xanım qəflətən atdı özünü tabutun üstünə, yanayana
dedi:
Heç kim belə insafsızlıq eləməz,
Bəs sən eyləyirsən nədən, ay Eyvaz?
Bu fələk zülmünə, haqq sitəminə
Tab etməz, əriyər bədən, ay Eyvaz!
Fələk şuxluğumu əlimnən aldı,
Ahıma baxmadı, göyə ucaldı.
Pərvaz eyləməmiş torpağa saldı,
Eylədi bağrımı zədən, ay Eyvaz!
Hürünün əlinnən getdi ixtiyar,
Nə vaxtacan ah eyliyər, ağlıyar?
Amandı! Məni də özünnən apar,
Üz döndərib yalqız gedən, ay Eyvaz!
Yazıq qız balaca xəncərini sinəsinə çaxanda tutdular. İncavara
yara az oldu.
Koroğlu bu yerdə lap qeyzə gəlib dedi:
Koroğlu bu günnən keçir başınnan,
Bu xəbər hər yerə yazılsın gərək.
Talan düşsün paşaların varına,
Əlləri əllərdən üzülsün gərək!
Yeriyin, iyidlər, meydan başına,
Zəhər qatın siz xotkarın aşına.
Əl uzadın torpağına, daşına,
Onun cahcalalı pozulsun gərək!
Koroğlu ölməyib, yaşayır hələ,
Hoydu, dəlilərim verin əl-ələ,
Eyvazın qatili tez keçsin ələ,
Gözdərinə millər düzülsün gərək!
Koroğlunun səsi dağları, daşları lərzəyə salsa da, olan olmuşdu.
Noolasıydı, meyiti tapşırdılar məzara.
İzdiham yavaş-yavaş qəbirstanlıqdan çəkilirdi. Yolda Bəlli Əhməd
yanaşdı Dəmirçioğluna:
– Ayə, Dəmirçioğlu, bir sirr mənim qarnımı yırtır axı!..
Dəmirçioğlu qəmli-qəmli baxdı onun üzünə:
– O nə sirrdi elə, Bəlli Əhməd?
Bəlli Əhməd duruxdu. Dəmirçioğlu onun gözdərinin içinə baxanda
dedi:
– Acığın tutmaz ki?
– Niyə tutur, de.
Bəlli Əhməd udqundu. Dəmirçioğlu qaşdarını çatdı:
– Oxunu atıb yayını niyə gizdədirsən?
– Vallah, ay qardaş, məni qınama…
Dəmirçioğlunun səbri tükəndi:
– Di, din görüm!
Bəlli Əhməd gözdərini onun gözünə dirədi:
– Belə, biz ki, bu qəbrə tapşırdıq, bu, Eyvaz deyildi!..
Dəmirçioğlunun gözdərinə qaranlıq çökdü. Bir xeyli dinə bilmədi.
Gecdən-gec dedi:
– Bu nə sözdü, Əhməd! Ağlın başındadı?!
Bəlli Əhməd onu belə əzaba salmağına, dərdini artırmağına peşman
olsa da dedi:
– Vallah, qardaş, nə deyirsən de, bu qəbrə qoyulan Eyvaz deyildi.
Yadındamı, durna teli gətirməyə gedəndə Bağdad bağlarında bulağın
başında oturmuşduq. Eyvaz qollarını çırmalayıb kabab çəkirdi. Sən dedin
ki, Əhməd, görürsənmi, Allah qüdrət qələmini birinci dəfə çəkəndə
Eyvaza ziynət verib! Gör o biləyindəki qoşa xal ona nə yaraşıq verir?!
Dəmirçioğlunun qaşları lap çatıldı:
– Noolsun ki?
– Dayan də! Meyit yuyulanda suyu mən tökürdüm, o xallardan bir
nişana yoxuydu.
Dəmirçioğlu köks ötürdü:
– Ağzına su al! Koroğlu bu sözü eşitsə bağrı çatdar. El səni daşqalaq
elər. Əvvəla, bu söz gecdi. İkincisi də, sənin fəhminə nə gəlib?
Bəyəm baxmadın ki, meyit qapqara yanmışdı? Belə görünür ki,
əvvəlcə asıblar, sonra başını kəsiblər. Asılan bədəndə ağ yer qalarmı
onda xal bilinə?
Bu sözdər Bəlli Əhmədi susdurdu. Deməyə sözü olmadı…
Deyillər, Çənnibeldə çöp başı qalmadı, hər yeri qara bəzədilər. O
gecə səhərəcən dəlilərin zümzüməsinnən, Cünunun bayatısınnan,
xanımların ağusunnan, atdarın kişnəməsinnən yer-göy bir-birinə
qovuşub ləbbey dedi, təkcə Koroğlunun səsi çıxmadı.
Səhər açıldı. Səhər həmişə üzünüzə xeyirriynnən açılsın. Hamı
yığılmışdı Koroğlunun başına. Qəssab Alı da, Aşıq Cünun da
tapşırmışdı ki, bəlkə onu dindirə biləsiniz…
Dəli Həsənnən Dəmirçioğlu gördü ki, ehtiyatsızlıq eliyiblər,
axşamnan bəri bərə-bəndərgahın hamısı boş qalıb. Düşmən gəlib ayaq
almazmı?..
Onlar məsləhətdəşib dəlilərdən bir neçəsini göndərdilər qaravulxanalara.
Tüpdağıdan da Ağqayaya getməli oldu. O, başı sinəsində
qəmli-qəmli gedirdi. Bir də o zaman qaldırdı ki, budu, At düzündə
yəhərri-yüyənni atdar görünür. Qədəmlərini bərkidib o zaman çatdı
ki, bəs budurana bir mələkdi, hürüdü, pəridi, qılmandı, nədi bilmirəm
oturub Eyvazın başını alıb dizinin üstünə, bir div gövdəli pəhləvan da
onun üzünə su səpir. Quruyub qaldı yerində. Baxdı ki, ürəyi az qalır
ağzınnan çıxa! Allah, bu nə sirr ola! Birdən ağlına gəldi ki, bu yuxudu,
Eyvazı yuxuda görür. Baxdı ki, Eyvaz ayrı paltardadı, qolu da sarıqlıdı,
yaraq-yasağı da yoxdu. Gözdərini gəzdirdi ki, Ərəbat da atdarın içində
yoxdu. Əlyəqin elədi ki, yuxuda görür Eyvazı. İndi qorxusunnan
gözünü qırpmırdı ki, yuxum dəyişər. Eyvaza doyuncan baxmağa
çalışırdı. Birdən baxdı ki, Eyvaz yavaş-yavaş gözdərini açdı, başını
tərpətdi, qalxmaq istədi, Tüpdağıdanın ürəyi də tərpənib telləndi, özözünə
dedi:
Ay ağalar, Eyvaz belə,
Sağ olaydı, ayılaydı.
Görünəydi günəş üzü,
Çənlibelə yayılaydı.
Gecə dönəydi gündüzə,
Gözdərim baxaydı gözə,
Başdıyaydı şirin sözə,
Yenə biznən sayılaydı!
Tüpdağıdan həsrət çəkər,
Eyvaza qurban olsun sər.
Beləcə duraydı səhər,
Mənim bağrım oyulaydı!
Səsə Eyvaz durub oturdu. Ayağa qalxmaq istəyəndə pəhləvan
zamın oldu. Qalxıb asta-asta yeridi Tüpdağıdana tərəf. Tüpdağıdan
kirpiyini qırpdı, gözünü açdı ki, Eyvazdı. Gözlərini silib baxdı ki,
Eyvazdı, yeriyir ona sarı. Birdən geri dönüb başdadı qaçmağa…
Bu yanda bir də gördülər ki, Tüpdağıdan “Eyvaz! Eyvaz!” deyədeyə
elə gəlir, elə bil boğanaq gəlir.
O, yetirib özünü atdı Koroğlunun üstünə. Deyillər, Koroğlunun
gözündə iki damcı yaş da onda görünüb. Koroğlu belə hesab elədi ki,
Tüpdağıdan dəli olub. Tüpdağıdan həsəkliyə-həsəkliyə soruşdu:
– Koroğlu, gecədi, ya gündüz?
Koroğlunun dili açıldı:
– Gündüzdü, oğlum! Özünü toxtat! Bax, hamı yanındadı…
Tüpdağıdan tüpürüyünü uddu:
– Mən At düzünnənmi gəlirəm?
– Bəli, sən At düzünnən gəlirsən…
Tüpdağıdan dikəldi, gözünü dolandırdı dəlilərin üzündə, özünü
saxlaya bilmədi, hönkürə-hönkürə dedi:
– Əyəm gündüzdüsə, mən At düzünnən gəlirəmsə, Eyvaz odu At
düzündə!
Hamı peşman oldu. Əlyəqin elədilər ki, başına hava gəlib. O baxdı ki,
hamı sevinmək əvəzinə peşman oldu, birdən atılıb tərpəndi At düzünə
tərəf. Koroğlu hay vurdu ki, qoymayın, özünü daş-qayadan atacaq!..
Dəlilərdən bir neçəsi düşdü onun dalınca.
Aşıq Cünun onların dalınca baxa-baxa əlini verdi qulağına:
Aman Allah! Yoxsa cəlal pozulur,
Koroğlunun baxdı yatır, nədi bu?
Niyə birdən əllər əldən üzülür,
Çənlibelin sonu çatır, nədi bu?
Qabımızdan şərbətimiz çalanır,
Bağrımızda sönməz ocaq qalanır,
Xəzan vurur, güllərimiz talanır,
Gəmimizmi suda batır, nədi bu?
Aşıq Cünun, qəddin yaman bükülür,
Qəm ling salır, könlün evi sökülür,
Yoxsa göydən üstünə od tökülür,
Haqq aşına zəhər qatır, nədi bu?..
Dəlilər ha orda, ha burda, o zaman yetirdilər ki, Eyvaz Tüpdağıdannan
soruşur:
Tüpdağıdan, bəyan eylə,
Niyə geyib qara Çənli?
Hanı Koroğlu görünmür,
Nədən alıb yara Çənli?
Tüpdağıdan cavab verdi:
Səni pərişan görmüşəm,
Ürəyim birtəhər olub,
Çənlidən getdiyin gündən
Peşəmiz qəm-qəhər olub.
Aldı Eyvaz:
Nə qəmdi Çənliyə gələn,
Bu dərddi bağrımı dələn.
Söylə görüm kimdi ölən
Haçan düşüb dara Çənli?
Aldı Tüpdağıdan:
Hara getdin bilməmişik,
Hamı sağdı, ölməmişik.
Nə müddətdi gülməmişik,
Yediyimiz zəhər olub!
Eyvaz baxdı ki, günahkar özüdü, xəcalətnən dedi:
Eyvazam alışar canım,
Dərdim çoxdu necə danım.
Ağlamır ki, Nigar xanım,
Gəlməyib ki zara Çənli?
Tüpdağıdan dedi:
Dəlilər sənsiz qalmışdı,
Ahı göyə ucalmışdı.
Çənlini zülmət almışdı
Günəş doğub, səhər olub!
Onlar Eyvazgili araya alıb görüşdülər. Sonra da götürüb üz tutdular
Koroğlunun yanına.
Bu tərəfdən hamı baxdı ki, budu, Eyvaz gəlir.
Heç kim gözünə inana bilmirdi. Birdən Bəlli Əhmədin səsi eşidildi:
– Ayə, Dəmirçioğlu, necə bilirsən! Ə, demədimmi bizim məzara
tapşırdığımız Eyvaz deyil?..
Eyvaz indi dərk elədi ki, ölən özüdü, günahı da nə dərəcədədi.
Koroğlu dilləndi:
– Eyvaz bala! Allahı sevərsən, bizi tez agah elə görək, sən Eyvazsansa,
bəs bizim Bayaziddən bura çiynimizdə gətirib dəfn elədiyimiz
kimdi?
Eyvaz başını sinəsinə əyib dedi:
– Can Koroğlu, görürsünüz ki, mən Eyvazam. O gətirdiyinizin kim
olduğunu, əhvalatın məğzini bu qızdan soruş.
Koroğlu Mərcan xanıma üz tutdu:
– Gözəl balam! De görüm bu nə əhvalatdı?
Mərcan xanım dedi:
– Mərd Koroğlu! Əvvəlcədən mənim bir iltimasım var, deyim,
qəbul eləsəniz əhvalatı danışaram, eləməsəniz, biz gedəsiyik, Eyvaz
özü danışar.
Koroğlu fikirləşmədən dedi:
– De, xanım balam! Nə iltimasın olsa qəbul elərik!
Mərcan xanım ürəkləndi:
– İltimasım budu ki, gərək Eyvazın günahlarınnan keçəsiniz!
– Qızım, Eyvaz ki, sağdı, onun nə günahı var, keçirəm. Elə bilirəm
ki, hamı keçər.
Hamı bir ağızdan ürəkdən dedi ki, keçirik Eyvazın nə günahı olsa!
Təkcə Hürü xanım ürəksiz dindi. Onun ürəyi titrədi. Elə bildi ki,
Eyvaz bu dünya gözəlini özünə gətirib, iltimas da bu olar…
Mərcan xanım dedi:
– Bu əhvalat aşıqların danışdığı kimi bir dastandı, izn verin, bu
oğlan danışsın.
İzn verildi. Kankanoğlu əhvalatı danışası oldu. Onun danışdığı dastanın
məzmunu beləydi:
Kankanoğlu dediyimiz həmin oğlanın adı Böyükkişiydi. O, Bayaziddə
kankan İrzaqulu deyilən bir kişinin oğluydu. İrzaqulu kankanlıq
eliyib külfətini dolandırırdı. Bir gün torpaq uçub onu həlak elədi.
Başsız qalan külfəti on iki yaşlı Böyükkişi dolandırmalı oldu. Böyükkişi
hansı işdən yapışdı, hansı sənətə yönəldisə, əli gətirmədi. On altıon
yeddi yaşında atasının dostları onu yannarına apardılar. O da ata
sənətiynən çörəkpulu qazanmağa başladı…
İyirmi iki-iyirmi üç yaşlarında Böyükkişi bir oğlan oldu ki, bir
görən bir də görüm deyirdi. Onun camalına, kamalına çoxları həsəd
aparır, çox qızlar-gəlinlər onun xəyalıynan yaşayır, çoxları daldalardan
onu oğrun-oğrun, həsrət-həsrət süzür, çoxları onun boybuxununa
baxmaqdan doymurdu…
Bəli, qızlar-gəlinlər Böyükkişinin ağıl-kamalına, boy-buxununa,
qədd-qamətinə heyran, həsrət olduğu kimi, paşalar, bəylər, ağalar,
xanlar da onun qeyrətinə, qüvvətinə, cəsarətinə, cürətinə əlinin işinə
heyran həsrətiydilər.
Böyükkişinin əlinnən sənət qurtarmırdı. Səddi-sorağı mahallarda,
ölkələrdə söylənirdi. İndi onu Kankanoğlu deyib axtarırdılar…
Bir dəfə Həsən xanın oğlanları Kankanoğlunu Muradbəyliyə çağırtdırıb
iş danışdılar. Kankanoğlu həvəs və səliqəynən işə başladı…
Bir səhər Kankanoğlu öz işində ikən, Həsən xanın qızı Mərcan
xanım külafirəngidə göründü. Necə oldusa, Kankanoğlunun gözləri
Mərcan xanımın ala gözləriynən calaşdı. Amma qız birdən göründüyü
kimi, birdən də gözdən itib yox oldu. Qızın gözündən Kankanoğlunun
ürəyinə düşən məhəbbət qığılcımı qorranmağa, sonra da alışmağa
başladı..
Əlinə çəkic, külüng alandan bəri bircə dəfə də əl-ayağına vurmayan
Kankanoğlu indi çəkici hara endirirdisə əlinə dəydi, ayağını yaraladı…
O, nə qədər özünü cəmlədisə də işləyə bilmədi. Halı getdikcə
bədləşdi. Nə qədər özünü danladı, qınadısa ki, mən hara, Həsən xanın
qızı hara? Olmadı! Fikirləşdikcə məhəbbət odu şiddət elədi. Axırda işi
qoyub şəhərə çıxdı, bazarı dolandı ki, başı qarışa, yadınnan çıxa…
Bir tanış qarı varıydı. Təsadüfən rast gəlmişdi. Bibisinə oxşadığına
görə ona qanı qaynamışdı. Hərdən yanına gedər, sovqat aparardı. Qarının
da Kankanoğluna çox böyük məhəbbəti, hörməti varıydı.
Kankanoğlu yenə bazarlıq eliyib qarının yanına gəldi. Qarı onu
görən kimi soruşdu:
– Ömür-günüm! Bət-bənizin niyə belədi?
– Heç, bibi, bir balaca ağrıyıram.
– Yox, bu balaca ağrımaq deyil! Anangildən xəbər-zad eşitmiyibsən
ki?
– Yox elə ağrıyıram.
– Vallah, bu, ağrımaq işi deyil!
– Bə nə işi olar, bibi?
Qarı diqqətnən Kankanoğlunun gözlərinə baxdı:
– Əyəm, evdən arxayınsansa, bu, məhəbbət dərdidi, gözümün
nuru! Ya qızdan xəbərsiz eşqə düşübsən, ya da “yox” cavabı alıbsan!
Hansıdı, qadan alım?!
– Heç hansı!
– Dərdini məndən gizlətmə, bala, məni də dərdə salarsan!
– Dərdimin dərmanı səndə tapılmaz, bibi, bilsən dərdin daha
böyük olar.
– De, bala, bilmək olmaz…
Kankanoğlu yuxalıb əhvalatı danışdı. Qarı dedi:
– Həəə! Qabaxkınnan xəbərsiz vurulmaq yamandı! Durma, bir
barmax kağız yaz, ürəyini aç qıza. Bir yol tapıb yetirrəm. Məhəbbətin
odu gözdən keçər ürəyə. Əyər onda da alışıbsa, bir tədbir fikirləşərik…
Kankanoğlu naməni yazdı. Qarı alıb dedi:
– Sabah yox, o biri gün bu zaman olarsan burda.
Kankanoğlu bir balaca toxdayıb işə qayıtdı.
Əli işə təzəcə isinmişdi, baxdı yan-yörəsində danışırlar ki, bəs
İravan sərdarı Hüseynəli xan Mərcan xanıma elçi göndərib…
Çox keçmədi ki, xannıxda şaddıq başladı. Birisi də Kankanoğlunu
muşduluqladı ki, deməzsənmi, Mərcan xanımı nişannadılar Hüseynəli
xana…
Kankanoğlu naməsinə rüsvayçı cavab almasın deyə işi yarımçıq
qoyub qayıtdı düz Bayazidə…
Məhəbbət odu gün-gündən şiddət eliyib Kankanoğlunu əyməyə,
əritməyə başdadı. Yazıq anası, biçarə bacıları ha dolandılar başına ki,
dərdindən halı olsunlar, bir çara axdarıb tapsınlar, olmadı…
Aradan bir il keçdi, day Kankanoğlunun əli işdən, gözü nurdan
qalmışdı…
Bir gün evdə qəmli-qəmli oturduğu, öz dərdiynən olduğu vaxt
birisi girdi içəri. Ona bir namə verib çıxdı. Kankanoğlu fikirli-fikirli
naməni açdı ki, yazılıb:
Bir baxışda ixtiyarım
Əllərimnən alan sənsən!
Aparıb səbri-qərarım,
Məni dərdə salan sənsən!
Məni salan qəm bəhrinə,
Verən məhəbbət qəhrinə.
Od vuran könlüm şəhrinə,
Edən talan-talan sənsən!
Kaş olaydın mənim yarım,
Əhdinə düz vəfadarım,
Əldən alıb ixtiyarım,
Sözü çıxan yalan sənsən!
Yaxşı tapmışdım babımı,
Getdin, apardın tabımı,
Hər gün könül rübabımı,
Əl uzadıb çalan sənsən!
Yazıq Mərcan döndü qula,
Gücünən satdılar pula,
Mana yüz göz tikən ola,
Axır yarım olan sənsən!
Kankanoğlu dəli kimi oldu. Özünü atdı çölə, qaçdı ora-bura. Hayandaydı
namə gətirən!
Bu bir parça kağız onun bir ildə əlindən getmiş qüvvətini, dizindən
getmiş taqətini, gözündən getmiş nurunu birə-beş özünə qaytardı…
Day Kankanoğlu durub dincələ bilmədi. Ac aslan kimi özünü
yetirdi Muradbəyliyə. Qarını axtardı. Xəbər verdilər ki, “bir oğlum
itib!” – deyə dərdə düşdü, o dərdnən də altı ay bundan qabaq dünyadan
köçdü…
Kankanoğlu onu da bilirdi ki, Mərcan xanımın qapısını yalnız
dilənçilər aça bilər. Odu ki, özünə bir dəst dilənçi paltarı düzəltdi. Bir
tərəfə çəkilib özünü elədi qoca, axsaq bir sayıl. Əlinə qırıq bir əsa alıb
axsaya-axsaya çatdı Mərcan xanımın imarətinin qapısına. Ona dəyib
dolaşan olmadı. Keçdi içəri. Mərcan xanımın qapısını o zaman açdı ki,
budu, Hüseynəli xan oturub nazbalıncın üstündə, Mərcan xanımı da
oturdub yanında, ərknən deyir:
– Balam, bu nə inaddı sən eliyirsən?! Niyə irazılıq vermirsən ki,
toyumuzu başlıyaq?! Day sən nə vaxtı gözdüyürsən, Mərcanım mənim?!
Mərcan xanım dedi:
– Sana dedim ki, mənnəndisə, mən hələ toya razı deyiləm! Bir il
də gözləməlisən!
Hüseynəli xan dedi:
– Ay Allahın bəndəsi! İstəyini mənə de görüm nədi?! Balam, mal
deyirsən məndə, pul deyirsən məndə, şan-şöhrət deyirsən məndə.
Zor-qüvvət deyirsən, o da məndə. Day sənin özgə istədiyin nədi?!
Mərcan xanım dedi:
– Zorunu, qüvvətini, malını, dövlətini mənə görsətmə! Bu, iyidə
yaraşan sifət deyil, Hüseynəli xan! Bunların heç birində mənim gözüm
yoxdu. Mənim istəyimə qalsa, gözləyəcəksən, sənin zoruna qalsa, onu
siz bilərsiniz!
Hüseynəli xan hələ də elə bilirdi ki, qız naz satır, şıltaqlıq eləyir.
Fikirləşdi ki, yəqin meyli nağdı daş-qaşdı. Odu ki, çıxardıb gətirdiyi
ən bahalı boyunbağını saldı onun boynuna. Qızın etiraz eləməməsi,
onun qardan ağ, pilədən yumşaq əlləri Hüseynəli xanın şəhvət
duyğusunu gücləndirdi, qızın incə biləklərini birdən-birə əlinə keçirib
onu öpmək istədi. İş bu yerə çatanda, dilənçi tab eləmədi, dedi:
Ey sevgilim, insaf elə,
Gül üstünə xarı qoyma!
Əhdə vəfaya gəlmişəm,
Pozulan ilqarı qoyma!
Aldanma dövlət-varına,
Getmə əğyar bazarına,
Tülək tərlan şikarına,
Yeriş çəkən sarı qoyma!
Amma nə Mərcan xanım, nə də Hüseynəli xan onun naləsini
eşidəcək halda deyildi. Ehtiras Hüseynəli xanı tamam yoldan çıxarmış,
ixtiyarını əlindən almışdı. Mərcan xanım da aslan ağzında qalmış quzu
kimi cabalayırdı ki, biləklərini onun əlindən çıxartsın. Gül yanağını
onun murdar ağzına qurban verməsin. Dilənçi deyirdi:
Məcnunam Leyli dağında,
Dolanıram sorağında,
Gözlərimin qabağında,
Gedən ixtiyarı qoyma!
Səs bu dəfə Mərcan xanıma çatdı. Elə bil, bu səsdən ona ər qüvvəsi
yetişdi, pəhləvan zoru gəldi. Bir güc verib biləklərini bu canavarın
pəncəsindən qurtardı, özünü dilənçinin üstünə atdı…
Özünü rüsvay görən, gözləri qızmış Hüseynəli xan, Mərcan xanıma
da dərs vermək məqsədiynən xəncərini çəkib qaldırdı ki, dilənçinin
sinəsindən vursun, dilənçi göydə biləyindən tutub elə sıxdı ki, xəncər
əlindən yerə düşdü. İşi belə görən xan aradan çıxmağı qənimət bildi…
İki həsrətli bir müddət dinməz-söyləməz bir-birinin üzünə baxdı.
Gecdən-gecə Kankanoğlu dedi:
Həsrətinən ərimişəm,
Səsim batıb, kirimişəm,
Ayağına yerimişəm,
Çəkəm ahu-zarı qoyma!..
Həsən xanın oğlanları Hüseynəli xan da yanlarında girdilər içəri.
Onsuz da qan-qan deyən Mahmud xan qılıncını çöldə çəkmişdi. İstədi
ki, sayılın başını ayırsın bədənindən, dilənçi üz tutdu Mərcan xanıma:
Yazıq sayıl çəkər ahı,
Sənsən onun qibləgahı!
Sana gətirdim pənahı,
Öldürüllər, barı qoyma!
Mərcan xanım keçdi qardaşının qabağına:
– Nə iş görürsən, ayə?! İndi də mənim atamın ocağına dilənçi qanı
tökürsən?! Görmürsən, yazığın biridi? Sayılnan sənin nə işin?!
Mahmud xan hikkəli-hikkəli bağırdı:
– Elə sənin özün də yazıq sayılın tayısan! Ona sığınıb dağ boyda
kişini…
Mərcan xanım özünü bir az kövrək, bir az da qəzəbli göstərərək
dedi:
– Ayıb olsun Həsən xanın oğlanlarına! Hüseynəli xan da utansın,
heç danışmasın! – o, bir az da kövrəldi, – dilənçi olanda nə olar! Məni
bu kişinin yanında biyabır eliyirdi…
Mahmud xan dodağını çeynədi. Mərcan xanım sözünə davam
elədi:
– Bilirəm, sizin bu həşirinizin hamısı ondan ötəridi ki, mən toya
irazılıq verəm. Allah xatirinə, mənim day sözüm yoxdu, gedin, toyunuzun
tədarükündə olun!..
Mərcan xanımın bu sözləri dünyayi-aləmi xanların gözündə nura,
çırağbana döndərdi, yazıq sayılın gözlərində də cəhənnəm zülmətinə
çevirdi…
Mahmud paşa sevinmiş, üzünü tutdu Hüseynəli xana, vəcdnən
dedi:
– Hüseynəli xan! Əzizim! Özün yaxşı eşitdin bacımın sözlərini! Di
get hazırlığını gör, gəl gəlinini apar! Amma bax burda, bacımın
yanında da deyirəm, öyünün böyük xanımı bacımdı ha!..
İndiyəcən günü üstünə verildiyini bilməyən Mərcan xanım ikrah
hissiynən üzünü çevirdi. Hüseynəli xan buna əhəmiyyət verməyib
əlini gözünün üstünə qoydu:
– Mənim gözüm üstə!
Mahmud xan üzünü tutdu dilənçiyə:
– Qurban olasan mənim bacıma! Qurban olasan atamın bu nahaq
qan görməmiş ocağına! Başımız qarışıqdı. Get, toyda gələrsən, sənə
çoxlu ənam verərəm!
Dilənçi istədi çıxsın, Mərcan xanım qoymadı:
– Dayan, ay yazıq! O nisyədi. Hələ mənim qapımdan sayıl boş
qayıtmayıb.
O, pərdənin dalına keçdi, çox çəkmədi ki, bir parça çörək gətirib
qoydu dilənçinin çantasına. Kankanoğlu tez çıxıb verdi özünü bir daldaya.
Çörəyi çıxartdı ki, Mərcan xanım boyunbağını, bir neçə qızıl, bir
barmaq da kağız qoyub arasına, baxdı kağızda yazıb ki, gec gəldin,
mən İravana gedəsi oldum. Səni gözləyəcəyəm, mən ya səninəm, ya
qara torpağın! Biilqar, biiman! Kankanoğlu İravana getməyə hazırlaşdı,
Hüseynəli xan da toy tədarükünə başladı.
Amma iki gündən sonra toy xəbərinin əvəzinə vay xəbəri yetişdi
ki, Hüseynəli xanın toy ağaməti gələndə, Koroğlu Xoydan qayıdırmış,
rastlaşıblar, Koroğlu onu dünyadan köçürüb.
Əhvalat belə olmuşdu:
Xoy mahalından Rəhim adlı bir kəndli Koroğluya xəbər çatdıra
bilmişdi ki, mahalın hakimi zalım Kəbir xan bir cüt oğlumu şərə salıb
tutdurub, yetişməsən, əldən gedəsidilər. Koroğlu belə haydan qalardımı?!
Xəbəri eşidən kimi, bir dəstə dəli götürüb üz tutdu Xoya. Koroğlu
o zaman özünü yetirdi ki, Rəhim kişinin oğlanları dar ağacının altındadırlar.
Kəbir xan heç belə iş gözləməzdi. Doğrudu, Koroğlunun adı, səsi
İran xanlarının da, bəylərinin də, lap şahın da yuxusunu ərşə çəkmişdi,
day Kəbir xanın ağlına hardan gələrdi ki, o, bu yerdə özünü çatdırar.
Nə başınızı ağrıdım, Koroğlu Kəbir xanın aşına su qatdı. Rəhim
kişinin də, çoxlu yoxsulların da vayını toya döndərdi.
Koroğlu geri qayıtmaq istəyəndə, Rəhim kişinin oğlanları Aşıq
Cünuna yalvardılar ki, Koroğlu bizi də qatsın dəlilərinin cərgəsinə.
Aşıq Cünun Koroğludan iltimas eləyəndə, Koroğlu Rəhim kişinin
üzünə baxdı. Rəhim kişi açıq ürəklə dedi:
– Can Koroğlu! Mənim oğullarım özlərini sənin dəlilərinə tay
tutullarsa, çörəyim itməyib. Kiçik oğlum Paşa bəsimdi. Qoy bunlar da
olsun sənin. Bircə onu arzu eləyirəm ki, toylarında bizi unutmayasan…
Rəhim kişinin mərdanəliyi, oğlanlarının hərəkəti Koroğlunun
xoşuna gəldi. Onları da qoşdu dəlilərin cərgəsinə, üz tutdu Çənlibelə.
Dəstə Xoyun ərazisindən çıxıb Səlmasın ətəyinə çatanda bir tacir
dəstəsiynən qabaqlaşdı. Tacirbaşı canını qurtarmaq üçün uydurdu ki,
Təbrizə gedirəm, hər il orda böyük imam ehsanı verirəm ki, Allah
mənə bir övlad əta eləsin.
Tacirbaşı nə biləydi ki, on ildən bəri zülm eliyib yarı ac-yarı tox,
çox zaman ayaxyalın dəvə ovsarı çəkdirdiyi, dili qarnında bildiyi Yarməmməd
kişi onun yalanını çıxardacaq, üzünə duracaqdı, nə padşahdan
qorxacaq, nə zindandan, nə də dar ağacından.
Yarməmməd kişi Koroğlunu tanımışdı. Ona görə də irəli yeridi,
salam verib dedi:
– Ay yoxsulların pənahı, elin dirəyi! Bu tacirbaşı hər nə ki ərz
elədi, hamısını yalan dedi. Bunun düzdü, züryəti yoxdu, amma züryətdən
ötəri bir qara quruş da xərc eləmir. Bunun peşəsi padşaha qulluq
eləmək, həm onu dünyanın az tapılan naz-nemətiynən təmin eləmək,
həm də ona məmləkətin baş tərpədən iyidlərinnən yalan-gərçək
xəbər çatdırıb onları güdaza verməkdi. Məni də ölümə verirdi, and
içdirib dar ağacından qurtarıb ki, ömrüm boyu beləcə ayaqyalın ovsar
çəkəm. Əgər bunun insafı varsa, niyə mənim halım-günüm budu?
Kişinin halı hamının ürəyinə od saldı, Koroğlunun sinəsinə dağ
çəkdi. O, dəli bir nərə çəkib hökm elədi, tacirbaşı ilə Məmmədyarın
geyimini dəyişdirtdi. Sonra da tacirbaşının toruna düşənlərin istəyənini
xilas eləyib evinə göndərdi. Tacirbaşıya üz tutdu:
– Səni öldürmürəm. Elə bilmə ki, sənə rəhmim gəlir. Yox, səni
öldürmürəm ona görə ki, gedib qulluq elədiyin şaha deyəsən ki, bu
dəfə onun üçün apardıqlarını paylayacağam bu mahalların yoxsullarına.
Qoy onların da ömründə bir dəfə ağızlarına şah yemi dəysin.
Bir də deyərsən ki, məmləkətində törətdiyi bu zülmə son qoymasa,
Çənlibeldən köçüb Savalanda məskən salacağam!
Tacirbaşı zarıya-zarıya dedi:
– Koroğlu, sənin mərdliyin aləmə bəllidi. Mərdlik elə, atımı, bir
neçə günlük də azuqə verdir mənə gedib bir yana çıxım.
Koroğlu güldü:
– Tacirbaşı, bəlkə də mənim mərdliyim aləmə bəllidi, onu yaxşı
bilmirəm. Amma onu bilirəm ki, ağlım başımdadı, axmaq deyiləm.
Sən gərək bu paltarda, bu kökdə gedib bir yana çıxasan ki, elədiyin
zülmün qədərini biləsən. Bir də, qorxma, sən də axmaq döyülsən ki,
bu aralarda tacirbaşı olduğunu bildirib özünü əcəlin əlinə verəsən.
Get, sənə yaxşı yol!.. Amma tapşırığımı unutma ha!
Bəli, Koroğlu dediyi kimi də elədi. Padşaha gedəsi nə vardısa yol
uzunu paylaya-paylaya üz tutdu Çənlibelə. Dəlilərin kefi qalxmışdı
ala buluddan yuxarı. Arazı keçəndən bir gün sonra Koroğlu gözəl bir
seyrangaha çatdı. Yönü bu tərəfə gedəndə də bu çəməngahdan keçmişdi,
amma dayana bilməmiş, əhd eləmişdi ki, gərək qayıdanda
burda bir mənzil eliyib dəlilərə dinclik verəm. O saat hay vurdu, dəstə
töküldü çəməngaha, çadırlar quruldu. Koroğlunun göstərişi ilə bir
çarhovuzun başında lap iri çadır qurdular ki, burada oturub söhbət
edəcək, aşıq Cünuna qulaq asacaqdılar.
Dəlilər beş gün idi dincəlirdilər. Onlar məşq zamanları Süleymanı
da, Kərimi də bütün sınaqlardan keçirmişdilər. Hər iki qardaş şeşpər
şaqqıldatmaqda, nə bilim, bütün dava fəndlərinin hamısında Koroğlunun
da, aşıq Cünunun da, bütün dəlilərin də ürəyincə imtahan vermişdilər.
Yenə axşam yeməyindən sonra hamı böyük alaçığa yığışmışdı.
Halaypozanın xahişi ilə aşıq Cünun təzə igidlərə ləqəb verəcəkdi.
Dəlilər yerbəyer olanda Koroğlu aşıq Cünunun üzünə baxdı. Aşıq
Cünun sazı köynəyindən çıxardı, durub ortaya çıxdı, sazını zilini zil,
bəmini bəm elədi, sinəsinə basıb oxudu:
Çox dolandım, dağlar gördüm dünyada,
Çənlibelin uca dağı gözəldi!
Ağqayanın düşmən keçməz keçidi,
Güllü yalın cüt bulağı gözəldi!
Söz dəliləri yerindən oynatdı. Onların alqış səsləri çadırı titrətdi.
Koroğlu gördü burnunun ucu göynədi, gözləri yaşardı. Yadına saldı ki,
bircə dəfə də burnunun ucu Nigar xanım:
…Hər quş balasıynan gəzər,
Niyə sənin balan yoxdu?
– deyəndə belə göynəyib. Amma özünü o yerə qoymadı, zarafata salıb
aşıq Cünunu qınadı:
– Nə tez qəribsədin, ay aşıq Cünun, Çənlibeldən ötəri? Bura da
səfalı yerdi, dedim dəlilər bir-iki gün dincəlsin! Sən Halaypozanın
xahişini yerinə yetir. Yoxsa ehtiyat eləyirsən ki, tacirbaşı özünü şaha
yetirər, xəbər verər, şah dalımızca düşər? Qorxma, tacirbaşının öyüdnəsihətini
yaxşı vermişəm, sən öz işində ol.
Aşıq Cünun bir az da təsirləndi, avazını bir xeyli ucaltdı:
Çəyirtkəyə nəsihətlə kar aşmaz,
Ölmüşləri zəmilərə daraşmaz.
Koroğluya arxayınlıq yaraşmaz,
Dəlilərin qovğa çağı gözəldi!
Söz Koroğlunu bərk tutdu. Yenə sağ əli ilə bir sığal sol bığına, bir
sığal da sağ bığına çəkdi, istədi ki, dinsin, baxdı ki, aşıq Cünun düz
ayaq pərdədən başlamaqdadı. Dinmədi, Aşıq Cünun sözünü tamam
elədi:
Aşıq Cünun, qəmin nəyin qəmidi?
Sözünü de, işrət eylə, dəmidi.
Qıy vuranda Kərim qartal kimidi,
Süleymanın ox atmağı gözəldi!
Yenə “afərin! əhsən!” sədaları çadırı doldurdu. Koroğlunun eyni
lap açıldı:
– Sözünün axırını yaxşı gəldin, ay Aşıq Cünun! Yoxsa elə bu sahat
yola düşmək əmrini verirdim. Amma…
Koroğlunun sözü ağzında qaldı. Keşikçilərdən biri içəri girdi, irəli
yeriyib dedi:
– Koroğlu, xeyli aralıda, günbatan tərəfdə bir böyük karvandı-nədi
düşüb…
Koroğlu da onun sözünü yarımçıq qoydu:
– Niyə karvandı-nədi deyirsən, bilmədin ki, nəçidi, nəkaradı?
– Yox, Koroğlu, bunu əssah öyrənə bilmədik. Kilid Qulamın biz
günbatan tərəfindəyik. Gördük o tərəfdən zurna-dəf səsi gəlir. Demirəmmi
xeyli aralıdı. Yavaş-yavaş gedib yaxınlaşdıq, elə onu əssah
eliyə bildik ki, böyük yığıncaqdı. Deyəsən toy dəm-dəsgahdı. Belə
məsləhət elədik ki, xəbər verək, necə desəniz, elə də iş görək.
Koroğlu soruşdu:
– Deyirsən toy dəm-dəsgahına oxşayır, hə?
– Bəli, Koroğlu.
Koroğlu üzünü Halaypozana tutdu:
– Bir dəstə götür, çox yaxın düşməyin, dəyib-dolaşmayın. Elə
üstlərində göz olun. Tərpənsələr, qoymayın. Gecələməli olsalar,
səhərə qədər gözləyin, səhər kim olduqlarını ayrıd elərsiniz.
Tüpdağıdan: – baş üstə, – deyib ayağa qalxdı. İstədiyi iyidlərdən
bir neçəsinə işarə elədi, çıxdılar. Koroğlu üzünü tutdu aşıq Cünuna:
– Aşıq Cünun, afərin sənə ki, təzə iyidlərin ləqəbini lap ürəyimcən
verdin! Ox Süleyman. Qartal Kərim! Yaraşır! Mübarək olsun!
Hamı bir ağızdan “mübarək olsun” dedi. Koroğlu sözünü davam
elədi:
– İş də ki, belə düşdü, arxayın söhbətini elə, səhəri gözləməli
olduq.
Bəli, səhər açıldı, həmişə səhər üzünüzə xeyirə açılsın! Halaypozan
gördü bu dəm-dəsgah lap böyükdü, özü də arxayınlıqdı, hələ
tərpənməknən işləri yoxdu. Bir az da gözlədi, lap işıqlaşdı, hamı qalxıb
yuyundu. Gün çırtanda üç nəfər də götürüb yeridi düşərgəyə. Birisi
qabaqlarına durdu:
– Kimsiniz, kimi istəyirsiniz?
– Elə bu dəstənin başçısını görmək istəyirik, qardaş.
– Elə bilirsiniz ki, asandı bu dəstənin başçısını görmək?
– Niyə çətindi ki?
– Bilirsiniz bu dəstənin başçısı kimdi?
– Yox, bilmirik. Bilmək istəyirik.
– Elə onçun belə danışırsınız da!
– Yoxsa necə danışardıq ki?
– Yoxsa? Yoxsa diliniz söz tutmazdı!
– Niyə?
– Deyim, onda bilərsən! Bu dəm-dəsgah İrəvan sərdarı Hüseynəli
xanındı, bildin?
– Bildim. Bilirsən mən kiməm?
– Kimsən?
– Qoç Koroğlunun dəlisi Halaypo…
Halaypozanın sözü ağzında qaldı. Bu adam Koroğlunun adını eşidən
kimi çul təkin sərildi yerə, de bildirmi ölübsən, yoxsa bu ilmi. Ona
kimi iki başqası özünü yetirdi. Birisi qıjqırıldı Halaypozanın üstünə:
– Neylədi, ə buna?!
– Heç nə.
– Bə niyə belə oldu bu?
– Onu sən bilərsən. Yəqin üstündə ürəkgetməsi varmış. Biz ondan
Hüseynəli xanı soruşduq, o da beləcə sərildi yerə.
– Neynirsiniz siz Hüseynəli xanı?
– Elçiyik, sözümüz var.
– Kimin elçisisiniz?
– Koroğlunun.
– Nə-ə-ə-ə?..
Onu da, yoldaşını da əsməcə tutdu. Amma huşdarı başlarınnan
çıxmadı. Eləcə dilləri qıfıllandı, gecdən-gec birinin dili topuq vurmağa
başladı:
– Ge-ge-gedək.
Hüseynəli xanın çadırının qapısında üç adam siyirmə qılınc dayanmışdı.
Bu gələnin diribaşı birinin qulağına pıçıldayanda əlinnən qılınc
düşdü. Məxləs, Hüseynəli xana çatdırdılar ki, üç adam qapıda durub
onu görmək istəyir. Özdəri də deyirlər ki, Koroğlunun elçiləriyik.
Hüseynəli xanın da canına üşütmə düşdü. Amma özünü bir təhər toxdadıb
əmr elədi ki, çöldə qollarını bağlayıb gətirin içəri. Çöldə istədilər
ki, bunların qollarını bağlasınlar, Halaypozan birisinə bir şapalaq
çəkdi, yazıq yeddi dəfə fırranıb düz iyirmi arşın aralıda cüllandı yerə.
Bunu görəndə o birilər əl tərpətmədilər, Halaypozan onları o tərəf bu
tərəfə itələyib girdi içəri. Hüseynəli xan udqunub qışqırdı:
– Bu nə ədəbsizlikdi?!
– Ədəbsizlik sizdən baş verdi, xan! Bu da təzə qaydadı ki, elçinin
qapıda qollarını bağladıb qəbul eləyəsən?
Hüseynəli xanın ağlı təzə-təzə başına yığıldı. Baxdı ki, yaman
yekə qələt eləyib. Amma özünü toxdaq tutub dedi:
– Bu hansı qaydadı ki, hər yetən özünü Koroğlunun elçisi adlandırır.
– İnanmamaqda haqlısan, xan. Amma bu həqiqətdi ki, mən Koroğlunun
elçisi yox, dəlilərinnən biri Halaypozanam. Özü də Koroğlunun
tapşırığı ilə axşamdan bəri sənin keşiyini çəkmişəm. İndi də bilməliyəm
ki, haradan gəlib haraya gedirsən.
Hüseynəli xanın gözləri irildi:
– Doğru deyirsən?
– Bizim dilimizə yalan gəlməz, xan!
– Hardadı indi Koroğlu?
– Qapıya çıxsan, əl qoyub gözünün üstünə baxsan gündoğana,
görərsən!
– Doğru deyirsən?
– İnan, xan! Yalan xanlarda, paşalarda olur, bizim kimilərə verirlərmi,
bizdə də ola!
Hüseynəli xan başını əllərinin arasına aldı, bir xeyli fikirləşdi,
sonra birdən başını qaldırdı:
– Sən niyə mənə xan deyirsən ki?
– Bəs nə deyim, xan?
– Axı mən xan deyiləm!
– Bəs nəsən, xan?
– Mən bir tacir oğluyam. Dədəm məni nişanlandırandan sonra,
Allah ölənnərinə rəhmət eləsin!..
– Allah rəhmət eləsin!
– Hə, atam məni nişanlandırandan sonra toyuma hazırlaşanda vəfat
elədi. Üç ildi yasını saxlayıram. İndi bu elimnən-günümnən gedirəm
gəlinimi gətirməyə…
– Yalanı tərgit, xan. Sən İravan sərdarı Hüseynəli xansan. Mən də
Xoy mahalının xanı Kəbir xanın kiçik qardaşıyam. Biz bir dəfə görüşmüşdük
axı. Niyə yadından çıxıb? Özüm elə dedim ki, sənin bu dələduz
keşikçilərin mənə dəyib toxunmasın.
Hüseynəli xanın gözləri dirildi. Baxdı ki, canının uyuşuğu açılır.
Ərklə Halaypozanın sinəsinə bir pəncə vurdu, sevinclə dedi:
– Bəs niyə mənim ürəyimi üzürsən, ay zalım!
– Ürəyin niyə üzülür axı?
– Ə, bilmirsən, Koroğlunun özü bir şey olmasa da adı yaman ağırdı?
Eşidəndə adamın ürəyi üzülür? Ə, mənim huşuma bax! Bir fikirləşmirəm
ki, axı Koroğlunun buralarda nə azarı ola! Çənlibel hara, buralar
hara?.. Həə, de görüm Kəbir xan necədi, özün nə təhərsən? Deyirəm
axı, ay Allah, bu mənə tanış gəlir, hardasa görmüşəm bunu!
– Tanıdın indi?
– Bə tanımayanda!..
– Bax belə! Sən necəsən?
Tüpdağıdan belə deyib guya ərklə onun sağ çiyninə yaxın döşünə
bir balaca pəncə vurdu. Hüseynəli xan şırp dalı üstə dəydi yerə. Gözlərinə
qaranlıq çökdü, elə bildi ki, bir yanını çapdılar. O özünə
gələnəcən Halaypozan əlindən tutub qaldırdı. Hüseynəli xan bir az o
tərəf bu tərəfə səyəlləndi, yox-yox bir təhər özünü toxdatdı:
– Ə, səni and verirəm allaha, de görüm kimsən?
– Yalana-yalan oldu, bədələ-bədəl, xan, allaha niyə and verirsən,
mən Halaypozanam…
Bu dəmdə qapıdakı dəlilər dözə bilməyib girdilər içəri ki, ay
qardaş, ay Halaypozan, niyə belə ləngiyirsən, indicə Koroğlu dalımızcan
adam göndərəcək axı!..
Hüseynəli xan baxdı yox, karvanı yaman yerdə axşamladıb. Yenə
başını aldı əllərinin arasına, bir xeyli fikirləşəndən sonra birdən qalxdı
ayağa:
– Deyirsən Koroğlu bu yaxındadı hə?
– Bəli, xan.
– Gedək onun yanına.
– Gedək.
Hüseynəli xan adamlarına tapşırıqlar verib düşdü Halaypozanın
yanına.
Bu tərəfdən də Koroğlu istəyirdi ki, Halaypozanın dalısıncan adam
göndərsin, bir də baxdılar, budu, Halaypozan yanında da birisi gəlir.
Hüseynəli xan yaxınlaşanda qılıncını açıb saldı boynuna.
Koroğlu öyrənəndə ki, bu İravan sərdarı Hüseynəli xandı, hay
vurdu hamı toplaşdı böyük çadıra. Hər kəs öz yerində əyləşəndə
Hüseynəli xan elə qılıncı boynunda yeridi Koroğlunun qabağına, diz
çöküb dedi:
– Koroğlu, mən İravan sərdarı Hüseynəli xanam. Bu aydındı ki, biz
düşmənik. Bu yerdə mənim səndən aman istəməyə haqqım yoxdu.
Amma izn ver, utanmazlıq eliyim, səndən aman istəyim!..
– İstə, xan.
– Halaypozan yaxşı gördü. Eşitdiyimə görə axşamdan bəri sənin
gözün mənim karvanımda olub. Bilməmiş olmazsan ki, bu karvan toy
karvanıdı.
– Öyrənmişəm, xan.
– Gör, mümkündürsə, aman ver, məni muraz üstə qoyma!
– Toy sənindi, xan?
– Bəli, qoç Koroğlu!
– Yalan demirsən ki?
– And olsun bir olan Allaha, yalan demirəm!
Koroğlu Halaypozanın üzünə baxdı. Halaypozan dedi:
– Düz deyir, Koroğlu, öyrənmişəm, toy xanın öz toyudu.
Koroğlu məclisə göz gəzdirdi. Hamının üzündə mərhəmət gördü.
Təkcə tacirbaşının paltarını geyinmiş kişini üzündən narahat gördü,
istədi onu dindirsin, amma nə fikirləşdisə, ayrı şeyə yozub dindirmədi.
Bunu kişi də hiss elədi, ürəyi atlandı, amma Koroğlunun onu belə
süzüb dindirməməsi halını bir az da pozdu. Çünki kişinin sözü vardı,
amma cürəti çatmırdı dinsin, sözünü desin. Koroğlu hamının üzündən
oxudu ki, xana aman vermək olar. O dinmək istəyəndə, xan onu
qabaqladı, əvvəlcə istədi desin ki, qəfləmdə dünya malından nəyim
varsa götür, məni azad elə, ürəyi gəlmədi, bu fikrini udub dedi:
– Əgər aman vermək mümkün olmasa, qoç Koroğlu, heç qılıncını
mənim mundar qanıma bulama, öz qılıncımnan vur boynumu…
Koroğlu ikrah duydu, qaşlarını çatdı:
– Kişisən belə əzilmə, xan! Amandasan.
O, üzünü Halaypozana tutdu:
– Halapozan, apar bunu hardan gətirmisən, qoy orda. Özü də gör
tacirin qəfləsində layiqli bir şey varsa, adınızdan qoy xana toypayı
olsun.
Elə bil bütün dünya verdin xana. Çadırdan çıxmağa ürəyi tələssə
də, özünü ağır göstərməyə çalışdı.
Tacirbaşının paltarını geymiş kişi yenə bir-iki dəfə udqundu, ağzını
açmaq istədi, bacarmadı. Ürəyində özünü söydü, danladı ki, vallah,
mənim kimi qorxaq yaşamaqdansa yaşamamaq yaxşıdı. Niyə mən dinə
bilmirəm axı? Koroğlu məni asmayacaq ha. İravanın sərdarına rəhm
eliyən adamdan da adam çəkinərmi? Amma baxdı ki, daha gecdi,
Hüseynəli xan çadırın ağzına çatıb. Elə bu dəmdə Hüseynəli xan da
fikirləşdi ki, ay evim yıxılsın, niyə belə gedirəm, heç olmasa yalandansa
da niyə guruldamıram? Qoy deyim ki, bəlkə sizə bir şey lazımdı.
Qoy bir dil-ağız sada eləyim dana! Ona görə də çadırın qapısının
ağzında dayandı, geri döndü:
– Koroğlu, sən səxada da məni üstələdin. Sənin ayağından öpməyə
özümü layıq bilmirəm, heç olmasa, icazə verərdin, atının dırnağından
öprədim, bu eyilikdən bir misqal çıxardım…
Koroğlu gördü xan xərifləyir, dedi:
– Xan, yaxşı olar heç bu təmənnaha düşməyəsən. Bil ki, Qırat
dost-düşməni məndən yaxşı tanıyır…
Xan bir də geri dönmək istəyəndə elə bil kişiyə cürət gəldi, dili
açıldı, Koroğluya dedi:
– Koroğlu, izn versəydin, mənim xandan bir sualım vardı…
Xan istədi ki, sıpıxsın, Koroğlu onu dayandırdı:
– Xan, zəhmət olmasın, bu kişinin sözü var deyəsən.
Xan dedi:
– Koroğlu, bu kişinin nə sözü olasıdı ki. Sən qanını içməyə hazır
olduğun düşməninə aman verirsən. Bilirsən ki, aman verdiyin bu adamın
dünya boyda günahlarından keçirsən. Day bu kişinin nə sözü ola?
– Niyə, qoy arzusu qalmasın.
– Nə deyirəm.
Xan kişinin yör-yöndəmindən baxdı ki, bu, Koroğlu dəlisi döyül,
tacirdi. Bildi ki, tacirdən xeyirli söz çıxmaz, nədisə paxıllığından bir
çuğulluq eləyəcək, onu da Koroğlu vecə qoymayacaq. Amma kişi heç
kimin gözləmədiyi bir sualla xana müraciət elədi:
– Xan, mən bilmək istəyirəm görək sən toy eləyib evinə gətirəcəyin
qız səni istəyir, ya yox?
Çoxları sualı yersiz hesab elədi. Kimi açıqda, kimi ürəyində kişiyə
güldü. Hüseynəli xan bunu sezdi, odu ki, bir az da təmkinlə cavab verdi:
– Əmi, bizim şəriətə görə qız istəməsə, kəbin kəsilməz, kəsilsə də
baş tutmaz.
– Ürəkdən deyirsən bu sözü?
– Bəli, ürəkdən!
Kişi Koroğluya tərəf döndü:
– Koroğlu, xan yalan deyir. Onunku muraz deyil, şəhvətdi. Mən
bildiyimi deməsəm, günaha bataram. Elə az qalmışdı ki, günahkar olum.
Mənim bildiyim də budu ki, bu xan o qızı alsa, özünə övrət eləsə, zülm
əli ilə iş görür.
Hamı bir-birinin üzünə baxdı. Koroğlu qaşlarını çatdı:
– Xan, bu sözə cavabın nədi?
– Koroğlu sağ olsun. Mən yaxşı görürəm ki, bu adam sizdən deyil,
bizdəndi. Nədisə, bunun mənnən qərəzliyi var, yalan danışır.
Koroğlu dedi:
– Bu şəksizdi ki, bu arada yalan var. Amma yalanın bu kişidəmi,
yoxsa səndəmi olduğunu aydınlaşdırmaq müşküldü…
Koroğlu fikir içində üzünü aşıq Cünuna tutdu:
– Aşıq Cünun, bizə kömək elə, çətinə düşmüşük.
Aşıq Cünun irəli çıxdı, üzünü xana tutdu:
– Xan, nişanlın hardandı, kimlərdəndi?
Xan çətinə düşdü, kəkələdi. Kişi dedi:
– Koroğlu, bunun nişanlısı Muradbəylidəndi. Sənin dədənin düşməni
olan Həsən xanın qızı Mərcan xanımdı.
Koroğlu soruşdu:
– Xan, aşıq Cünuna cavab ver, kişi düzmü deyir?
Kişinin düşmənçiliyi araya atması xanın ümid çırağına yağ saldı,
odu ki, dedi:
– Düz deyir, Koroğlu.
Aşıq Cünun dedi:
– Onda burda bir çətinlik yoxdu. Muradbəyli çox da uzaq döyül,
adam göndərrik, öyrənər. İşi belə quraq. Xan nişanlısına öz dəstiynən
bir namə yazsın ki, filan şəhərdəyəm, gəlirəm, burda kamil bir zərgərə
rast gəlmişəm, biləyinin ölçüsünü ver, sənə bir cüt təzə bilərzik
bağlatdırım. Naməni xanın inandığı adam bizim də bir adam aparar,
hər şey aydın olar.
Bu tədbir xanın ürəyinə od saldı. Koroğlu yenə işi tapşırdı Halaypozana:
– İşi yönünə qoy. Bizdən kim getsə, özünü xanın yaxın adamı kimi
göstərsin. Amma tez qayıtsınlar.
Naməni xana yazdırdılar. Halaypozan Koroğlunun tapşırığı ilə xanı
öz çadırında göz dustağı elədi. Qəfləsinə gözətçilər qoydu, xanın baş
vəziri ilə bir adam göndərəsi olanda Qartal Kərim yalvardı ki, qoy
mən gedim. Halaypozan Koroğluya gənəşdi, Koroğlu buna da razılaşdı.
Vəzirlə Qartal Kərim atlarına mindilər və nəzərdə tutulduğu
vaxtdan tez özlərini çatdırdılar Muradbəyliyə.
De Həsən xanın oğlanları özlərini ləlik-giryan elədilər. Vəzir
gəlməklərinin məqsədini bildirəndə, belə məsləhət gördülər ki, onlar
Mərcan xanımın imarətinə, onun yanına getsinnər. Belə də elədilər.
Mərcan xanım qonaqlarını hörmətlə qəbul elədi. Vəziri tanıyırdı, odu
ki, vəzirdən xəbər aldı:
– Vəzir, bu oğlan kimdi, xanın nəyidi?
Əvvəldən şərtləşdikləri kimi vəzir Qartal Kərimi Mərcan xanıma
təqdim elədi:
– Xanın bacısı oğludu, xanım. Adına Qartal Kərim deyillər. Xanın
istəklilərindəndi.
Mərcan xanım Qartal Kərimi bir də başdan ayağa, ayaqdan başa
süzdü, gülümsəyib dedi:
– Adam heç inana bilmir ki, bu oğlan Hüseynəli xanın bacısı
oğludu. Heç yaraşdıra bilmirəm.
Vəzir biclikdə tülkünü suya susuz aparar, susuz gətirərdi. O saat
məsələni anladı, yozdurdu:
– Haqqın var, xanım. Kərim xanın ögey bacısının oğludu, rəiyyət
qızından olub, ömrünün çoxunu kənddə keçirib.
Mərcan xanım köks ötürdü:
– Deyirəm axı!.. Hə, qonağa niyə gəlmisən deməzlər. Amma bilirəm
ki, siz bir işə gəlmisiniz, eşidirəm, vəzir.
Vəzir qurcalandı, boğazını arıtdı içini çəkdi:
– Gəlməyimizin məqsədini Kərim deyəcək, xanım.
Mərcan xanım Kərimin üzünə baxdı, çalışdı ki, gözləri ilə gözlərini
tutsun, Qartal Kərim imkan vermədi, gözünü yerə dikib dedi:
– Dayım namə də yazıb. Dilcavabı da deyim ki, zərgər çox mahir
sənətkardı.
O, naməni Mərcan xanıma verdi. Mərcan xanım oxuyub güldü, elə
gülə-gülə dedi:
– Kərim, bir mənim gözümə bax görüm!
Kərim bir təhər özünü ələ alıb Mərcan xanımın gözünün içinə
baxmağa çalışdı. Mərcan xanım soruşdu:
– Deyirsən, zərgər çox mahirdi hə?
– Mahirdi, xanım.
– Dayını çox istəyirsən, Kərim?
– Bəli, xanım.
– Dayın da səni çox istəyirmi?
– Çox istəməsə, bu işə məni göndərərdimi?
– Olsun. Bircə numut aram olun, namənin cavabını yazım, aparın.
Onlar gözləməli oldular. Mərcan xanım o biri otağa keçdi. Amma
cavabın yazılması xeyli ləngidi. Nəhayət, Mərcan xanım cavabı Qartal
Kərimə təqdim elədi:
– Qartal qardaş, əminəm ki, naməni yolda oxuyan olmayacaq.
Amma əgər doğrudan da sən dayını, dayın da səni çox istəyirsinizsə,
orda dayından təvəqqə elə, qoy elə oxusun ki, sən də eşidəsən.
– Baş üstə, xanım! Əminəm ki, dayım mənim belə təvəqqəmi rədd
eləməz.
Vəzir çox yaxşı bilirdi ki, Mərcan xanımın naməsindən nə xana,
nə də onun adamlarına uğur gətirəsi heç nə olmayacaqdı. Ona görə də
çox fikirləşdi ki, yolda naməni Qartal Kərimin əlindən çıxarsın, amma
bacara bilmədi. Həmin günün səhərisi gün çeşt yerinə qalxanda özlərini
yetirdilər Koroğluya. Koroğlu yenə hamını yığdı böyük çadıra,
xanı da gətirtdi, naməni verdi ona, özünə də tapşırdı ki, cavabı bərkdən
oxusun. Xan nə qədər elədisə dili söz tutmadı. Koroğlu baxdı
xanda namə oxuyası hal yoxdu, üzünü tutudu aşıq Cünuna:
– Aşıq Cünun, deyəsən, xanın savadı çatmadı, al naməni oxu görək
kişinin nişanlısı nə yazır.
Aşıq Cünun naməni aldı, baxanda heyrət elədi:
– Can Koroğlu, qız naməsini şeirnən yazıb. Bu, qoşmadı. İzn ver,
saznan oxuyum, günah eləməyək. Axı qoşmanı saznan oxumamaq
günahdı.
Koroğlu izn verdi, aşıq Cünun yenə sazının aşıqlarına əl atdı, saz
eləyib sinəsinə basdı, oxudu:
Məhəbbət satılmaz dünya malına,
Bir yaxşı fikirləş, xan, ağlın olsun!
Səndəki eşq deyil, uyub şəhvətə
Az belə giryan ol, yan, ağlın olsun!
Leyliyəm, Məcnunum səhra dolaşır,
Əsliyəm, Kərəmim Ərzurum aşır,
Sənə olan kinim qaynayıb daşır,
İçmək istəyirəm qan, ağlın olsun!
Məramım özgədi, olmuram aram,
Gündə göz-göz olub deşilir yaram.
Məzarın olaram, sənin olmaram,
Mərcan bir də deyir, qan, ağlın olsun!
Düşmən qızı olsa da, Koroğlu da, aşıq Cünun da, bütün dəlilər də
Mərcan xanımda olan əhdə, ilqara, vəfaya, ağıla, kamala əhsən dedilər.
Koroğlu hay vurub qərar, göstəriş verdi:
– Hüseynəli xanı verirəm Yarməmməd kişinin ixtiyarına. Qoy
necə bilir elə də cəza versin. Amma qalan qəflə nə varsa, verin vəzirə,
yola salın getsin. Özünüz də yığışın, düşək yola, çox gecikdik, indi
Çənlibelin gözü yolda qalıb.
Demə, Yarməmməd kişi Hüseynəli xandan çoxdan yanıqlıymış.
Öz bildiyi kimi cəhənnəmə vasil elədi. Koroğlunun dəstəsi günorta
yeməyindən sonra üz tutdu Çənlibelə.
Hüseynəli xanın ölümü Mərcan xanımı nə qədər sevindirdisə, toy
ağamatının əldən çıxması Mahmud xanı bir o qədər yandırdı…
Aradan çox keçmədi, gün o gün oldu Mahmud xanın taleyi təzədən
gətirdi, baxt ulduzu lap yüksəkdən doğdu: xotkar çağırıb Bayazidin
paşalığını tapşırdı ona, bacısı Mərcan xanımı da nişanladı vəlihədi
Əmir xana.
Amma Mərcan xanım iki ayağını bir başmağa qoydu ki, da mən
ərə getmirəm…
Mahmud paşa çox yaxşı bilirdi ki, onun ayağına cidar olan bu
qohumluğa xələl gətirən Kankanoğludu. Odu ki, onu bir yanlıq eləməkdən
ötrü fürsət gəzirdi.
Eyvaz tutulub zindana salınan günün səhərisi Bayazid ətrafında nə
qədər əli qılınc tutan varıydısa, yığılıb zindanı dağıtmaq, Eyvazı xilas
eləmək üçün tədbir tökməyə başladılar. Kankanoğlu da bu dəstədəydi.
O necə deyəllər, bu işi düzəldən, dəstəyə başçılıq eliyən elə onun
özüydü.
Eyvaz tutulanın üçüncü günü Kankanoğlu dəstəni çəkdi bir tərəfə.
Dəstə çox böyük olduğundan onu böldü kiçik dəstələrə. Onlara başçılar
seçdi. Hansı dəstənin hayandan gələcəyini, kimin nə iş görəcəyini,
dönə-dönə tapşırandan sonra, gedib müəyyən olunmuş vaxdı, işarəni
gözləməyi tapşırdı. Hamı öz kəm-kəsirini düzəltməyə, vaxdı gözləməyə
dağıldı. Kankanoğlu da evə gəlib hazırlıq görməyə başdadı.
Kankanoğlu təzəcə qılıncını silib qınına qoymuşdu. Səlim qapıdan
girdi:
– Böyükkişi, Mərcan xanım dedi ki, onnan vacib işim var, özünü
yetirsin mənə.
Kankanoğlu istədi ki, getməyə, amma özünü saxlıya bilməyib
Səlimnən paltarını dəyişdi.
Kankanoğlu özünü yetirdi Mərcan xanımın qulluğuna. Mərcan
xanım onu çəkib apardı düz zirzəmisinə. Qarşısında oturdub gözlərini
dirədi gözlərinə, yazıq-yazıq dedi:
– Böyükkişi! De görüm, mana olan məhəbbətindən bir nişana
qalıb, ya yox?!
Kankanoğlu hələ vəziyyətdən, məqsəddən baş çıxarmasa da dedi:
– Mərcan xanım! Mənim sənə olan məhəbbətimi soruşursansa, hər
gün birə min qat artır! Amma özün bilirsən vəziyyət pisdi. Mən bir lüt
kankan oğluyam, pulum yox, dövlətim yox, şan-şöhrətim yox…
Qardaşın da satır səni pula, şöhrətə?..
Mərcan xanım dayana bilmədi:
– Düz danışmırsan, əzizim! Sən öz qiymətini yaxşı bilmirsən.
Qardaşım məni şöhrətə satırsa, gərək, ağlı olsa, elə sənə verəydi.
– Görmürsənmi, heç Allah da kasıbın tərəfində deyil! Təzəcə
Hüseynəli xandan xilas olmuşduq, Əmir xanı ariz elədi bu yandan!
Day bundan belə biz neyliyə bilərik, hansı səmtə üz tutub bir sığınacaq
tapa bilərik ki, xotkarın hökmü oraya işləməsin, bizi axdarıb tapmasın,
məhəbbətimizi daşa vurmasın?! Gəl daha sən məndən əl çək, get
Əmir xana, sən xoşbəxt ol!..
Mərcan xanım dedi:
– Sən doğru danışırsan, Böyükkişi! İndi iş çox pis yerə ilişib, karvanımız
yaman yerdə axşamlayıb! Durduqca işlər dolaşıb bu yerə
çatdı. Mən bir yer bilirəm ki, oraya xotkarın yox, lap babasının da
hökmü işləməz! Oraya qaça bilsək, kamımıza çatar, qorxusuz yaşayarıq!..
– Sən nə danışırsan, Mərcan xanım?! Osmanlı torpağında o necə
yerdi ki, xotkarın hökmü oraya işləmiyə, orda rahat yaşamaq ola?! De
görüm, o necə yerdi ki, mənim kimiləri orda muradına çata, kamına
yetişib xoşbəxt ola?! Görəsən, yer üzündə elə bir bucaq, elə bir torpaq
var?!
– Day hələ o yerlərə əl atma, çox uzaqlara gedib özünü yorma. De
görüm, qaçmaqnan necəsən?
– O yer məni çox düşündürür axı!
– Dedim çox özünü yorma. Ora çox da uzaq deyil! Amma yolu çox
çətindi. Necəsən qaçmağınan?
Sualın təkrar olunmağı Kankanoğlunu aldı:
– Qaçaq deyirsən, qaçaq də!..
Mərcan xanımın qaşları çatıldı:
– Bu necə cavabdı, Böyükkişi?!
Kankanoğlu dilini belə sürüdü ki, Mərcan xanımnan söz ala.
Amma baxdı qəlbinə dəydi. Odu ki dedi:
– Mərcan xanım! Mən başımnan, canımnan hazır. Di vaxt qoy,
hazırlaş!
– Vaxt?.. Vaxt bu gecə!..
Kankanoğlunun boğazı quruyan kimi oldu. Duruxdu, dillənmək
istədi, nə deyəcəyini bilmədi.
Mərcan xanım onun bu halını görüb dedi:
– Bu nə sifətdi, sən düşdün, ey iyidliyi aləmə səs salmış Kankanoğlu?!
Mən necə olub ki, indiyəcən sənin belə qorxaq olduğunu
bilməmişəm?! Bu hal qorxaqlıqdan çox, dönüklüyə oxşayır. Bəlkə də
mənnən döyülsən?! Belədirsə, gedib evində otura bilərsən!..
Qəzəbdənmi, qəhərdənmi, bilmirəm, Mərcan xanımın gözləri
dolmuşdu. O, durmaq istəyəndə, Kankanoğlu biləyinnən yapışdı:
– Mərcan! Bilirsən mən heç zaman heç nədən qorxmamışam!
Məhəbbətim də ər məhəbbətidi! Mən sevindiyimnən bu haldayam!..
Amma…
– Ay məhəbbətdə ər olan! Bu yolda amma olmaz! Bu gecə qaçmalıyıq!
Yoxsa, bir də məni o dünyada görərsən!..
– Ay məhəbbət mələyi! Gərək sevənlər o dünyanı dilə gətirməsinlər
axı?!
– Böyükkişi! Sözü uzatdıq. İş o yerdədi ki, biz bu gecə qaçmalıyıq!
Dur! Vaxt itirmə!
Kankanoğlunun yenə rəngi dəyişdi:
– Mərcan, axı bu işdə tələsmək xeyir verməz?! Qoy nizam hazırlıq
görüm! Heç olmasa, bu gecəliyinə aman ver, səhər axşam olum sənin
qulluğunda!
Mərcan xanım ayağa qalxdı:
– Sən ya qorxursan, ya da məndən dönübsən, Kankanoğlu! Sana
can sağlığı! Gedə bilərsən!
Kankanoğlu yenə onu biləklədi:
– Bu darıxmağın səbəbini bilim!
– Səbəbi? Məhəbbət!
– Bilməsəm olmaz, Mərcan!
– Gətir soruşma!
– Bilməsəm, çatdar bağrım!
– Səbəb məhəbbətdi, əsl məhəbbət! Leyli məhəbbəti, Əsli məhəbbəti,
Şirin məhəbbəti! Bir də Məcnun məhəbbəti, Kərəm məhəbbəti,
Fərhad məhəbbəti! Bildin!
– Yaxşı! Bu məhəbbət bu gecə tükənəsidi?!
– Deyəsən əl çəkməyəcəksən axı?
– Əl çəkəsi deyiləm! Səbəbi de!
– Məni səhər göndərirlər İstanbula. Əgər bu gecə qaça bilməsək,
zəhər içəcəyəm!..
Elə bil Kankanoğluna zəhərli ox dəydi. Bir qıvrılıb açıldı, dik ayağa
durdu:
– Hazır ol! Gecə yarı məni gözlə!
– Gecə yarı niyə?
– Onu soruşma!
– Bilməsəm olmaz.
– Yolda bilərsən.
Mərcan xanım baxdı söz çox uzanır, Kankanoğlu da onun dediyini
demir, dedi:
Kankanoğlu, əgər məni sevirsən,
Axşamnan qaçmağa gələsən gərək!
Fərhad kimi külüngünü götürüb
Bisütun dağını dələsən gərək!
Kankanoğlu yenə yalvarmağa başladı:
İltimas eylərəm, ay alagözlüm,
Qoy qalsın vədimiz səhərə, Mərcan!
Nə iş olsa öz yoluna qoyaram,
Çəkərəm hər işi təhərə, Mərcan!
Mərcan xanım dedi:
Qəbul et cananın iltimasını,
Çətindi tutasan mərdin yasını!
Ya siləsən bu könlümün pasını,
Ya mənim yolumda öləsən gərək!
Kankanoğlu baxdı Mərcan xanım onu ölümnən qorxudur, ölümnən
sınayır, dedi:
Tərlan kimi qıy vuraram, uçaram,
Dəmirdən sədd olsa, çeynər açaram!
Ya ölləm, ya səni alıb qaçaram,
Quş kimi qonaram yəhərə, Mərcan!
Mərcan xanım genə baltasını kökdən vurdu:
Mən Mərcanam, yaxşı, yaman seçərəm,
Məhəbbət yolunda cannan keçərəm.
Səhərə qalarasa, zəhər içərəm,
Deyirəm, bu başdan biləsən gərək!
Biçarə Kankanoğlu genə ox dəymişə döndü. Köksünü ötürüb istəristəməz
dedi:
Yazıq Kankanoğlu ahuzardadı,
Bir yannan sevgilim intizardadı, –
Bir bəlli iyidin ömrü dardadı,
Öldürəllər, qalsa səhərə, Mərcan!..
Mərcan xanım qaşlarını çatdı:
– Açıq danış görüm, sən nə danışırsan axı?! Nə iyid, nə dar? Kankanoğlu
qalmışdı odnan suyun arasında. İndi nə eləsin? Eyvazdanmı –
el içindəki adından-sanındanmı, tay-tuş arasındakı hörmətindən,
etibarındanmı keçsin, məhəbbətindənmi?! Sirri açsınmı, açmasınmı?..
Axı, Eyvaz Mərcan xanımın atasının qatillərindəndi! Sirri açsa birdən
qız işi pozar, qardaşına xəbər verər. Açmasa da mümkün deyil. Yox,
yox, dedi:
– Mərcan xanım! Bilirsən ki, qardaşın Eyvaz xanı tutub salıb zindana!
Özü də namərdliyinən tutub! Mərdliyinən tutsaydı, dərd yarıydı,
işim olmazdı!..
Kankanoğlu duruxdu. Mərcan xanım onu tələsdirdi:
– Sözünün canını de görüm.
Kankanoğlu belə hesab elədi ki, işi pozdu, Mərcan xanımı qəzəbləndirdi.
Odu ki, özü də qaşlarını çatıb dedi:
– İndi biz böyük bir dəstə düzəltmişik ki, bu gecə zindanı dağıdıb
Eyvazı qaçıraq!.. Əvvəla, əgər sən də məni mən səni sevdiyimin minnən
bircəsi qədər sevirsənsə, gecə yarıya qədər mana möhlət ver, onu xilas
eliyib, hər hazırlığnan olum yanında! İkincisi də, əgər bu sirri açsan…
Mərcan xanım ona sözünün dalını gətirməyə imkan vermədi,
sarıldı boynuna:
– Ay zalım olmamış! Bunu səhərdən deynən dana! Elə mən də
səni ona görə çağırmışam! Gərək bu gecə Eyvazı xilas eliyək, onnan
bərabər qaçaq Çənlibelə! Mənim dediyim yer bax, o Çənlibeldi!
– Amma mənim tədbirim özgədi: siz düz hərəkət eləmirsiniz.
Bilmirsinizmi paşanın zindanı möhkəm, keşikçisi də çoxdu?! Hələ
deyəsən, paşa zindana basqın olacağından şəkkə düşüb, keşikçilərini
çoxaldıb, ayıq-sayıq durub… Odu ki, sizin tədbiriniz çətin baş tutar,
qanı-qadası çox olar. Çox cavan korranar, bəlkə də Eyvazın ölməyinə
bayıs olarsınız!
– Amma budu, mənim zirzəmimnən zindana beşcə addım yoldu.
Sən bütün yoldaşlarını xəbərdar elə, qoy bu gecəliyə gözləsinlər.
Özün də ürəyinə yatan dostlarınnan birini götürüb əl-ayaq çəkiləndə
ol yanımda. Lağm ataq, Eyvazı qaçıraq! Nə səs olsun, nə qırğın, nə də
qada! Əgər işimiz baş tutmasa, zindan durur, siz durursunuz!..
Kankanoğlu baxdı doğrudan da, bu tədbir onların tədbirinnən çox
yaxşıdı, çox asan, qansız-qadasızdı. Bu fürsət göydən düşmə olduğundan
razılaşdı. Özü də vaxt itirməyib özünü yetirdi dostlarına. Hamını
yığdırdı bir yerə, əhvalatı danışdı. Hamı bu tədbiri bəyəndi. Dəstə
başçılarından biri dedi:
– Tədbir çox ağıllı tədbirdi. Qoy bu kankan Mirzəli olsun Kankanoğluna
yoldaş. Qalan hamı öz dəstəsiynən hazır olsun döyüşə. O
tərəflərdə güdükcü qoyaq. Demək olmaz, birdən burda kələk-mələk,
fel-mel olar.
Bəli, əl-ayağ yığışanda, Kankanoğlu hər bir hazırlığıynan oldu
Mərcan xanımın qulluğunda. Onsuz da Mərcan xanım hər şeyi hazır
eləmişdi. Başladılar işə. Hər iki iyid işə elə girişdi ki, az bir vaxtda
lağm yarıdan keçdi. Amma birdən qabaqları çıxdı sal daşa. Altdan vurdular,
olmadı, üstdən vurdular, olmadı, əlac daşı deşməyə qaldı. Çox
çətinlik çəksələr də, daşı deşdilər…
Səhərə az qalırdı. Eyvaz baxdı qulağına tappıltı gəlir. Qulaq verib
gördü, nədisə, zindandı. Belə hesab elədi ki, Çənlibeldən gəlib zindanı
dağıdırlar. Ürəyi atlandı, öz-özünə oxudu:
Dəli könül, cövlan elə havalan,
Çənlibeldən haray gəldi yetişdi!
Qədirbilən qoç iyidlər atdandı,
Çənlibeldən haray gəldi yetişdi!
Qansız olmaz Koroğlunun meydanı,
Düşmənin yüz olsa, qurtarmaz canı.
Sökülür paşanın dəmir zindanı,
Çənlibeldən haray gəldi yetişdi!
Uçam o dağlara, qayıdam gələm,
Namərd düşmənimin bağrını dələm!
Yolumu gözdəyir anam Zərqələm,
Çənlibeldən haray gəldi yetişdi!
Yağılara ölüm yazan gəlibdi,
Düşmənnərə qəbir qazan gəlibdi,
Tüpdağıdan, Halaypozan gəlibdi,
Çənlibeldən haray gəldi yetişdi!
Kürdoğlu olubdu Eyvaza qardaş,
Dəli Həsən kəsər, dığırranar baş,
Dəmirçioğlu qoymaz daş üstündə daş,
Çənlibeldən haray gəldi yetişdi!
Söz tamama yetər-yetməz, Kankanoğlu hazır oldu Eyvazın yanında.
Cumdu ki, Eyvazın əl-ayağını açsın, Eyvaz dedi:
– De görüm, sən kimsən, nə eləmək istəyirsən?
– Onu soruşma, Eyvaz! Vaxdımız azdı!
– Deməsən olmaz!
– Axı vaxt yoxdu! Səhər açılır! Biz səni xilas eləməyə gəlmişik.
Qalanını yolda bilərsən!..
– Yox, gərək kim olduğunuzu, nə məqsədnən məni xilas eləmək
istədiyinizi deyəsən!
Kankanoğlu ha elədi, olmadı. Əlacsız qalıb əhvalatı qısaca danışdı.
Eyvaz əhvalatdan xəbərdar olanda, minnətdarrıx eliyib dedi:
– Çox sağ olun, əzizlərim! Çox əziyyət çəkibsiniz, cəfanız böyükdü,
fədakarlığınızın həddi-hüdudu yoxdu, yaxşılığınız əvəzsizdi!
Amma indi bu iş baş tutmaz! İndi qaçmaq olmaz!
– Niyə, Eyvaz?!
– Özün dedin ki, səhər açılır. Budu ey, qulaq ver, xoruzdar bannaşır.
Bundan sonra biz heç yana qaçıb çıxa bilmərik. Biz o yana, o qız
ki, deyirsən, ona xata toxunar! Hər səhər işıqlaşar-işıqlanmaz, gəlib
məni yoxluyullar, çox çəkməz ki, yoxluyub məni görməzlər, lağımı
tapıb işi biləllər, bizi tutallar! Ancaq əlac ondadı ki, bu gələn axşamı
gözdüyək. Öldüm, borcumu ödədim, qalsam, qaçarıq!..
Kankanoğlu genə çox dirəndi, olmadı. Qayıtdı Mərcan xanımın
yanına. Mərcan xanım tələsik soruşdu:
– Səhərdi! Neyləyə bildiniz?
Kankanoğlu əhvalatı danışıb dedi:
– Eyvaz tərslik eliyir!
Mərcan xanım dedi:
– Eyvaz düz deyir. Ona yemək aparın. Özündən də öyrənin görək
ayrı bir tədbiri, başqa bir sözü yoxdu ki?! Soruşun görək biz necə
eləyək ki, onu yoxlayanda lağımı görən olmasın?
Kankanoğlu yemək götürüb qayıtdı:
– Eyvaz, Mərcan xanım sənin haqlı olduğunu deyir. İndi de görək,
neyləyək ki, səni yoxlayanda lağımı görən olmasın? Bir də bəlkə ayrı
tədbirin, tapşırığın ola?
Eyvaz dedi:
– Lağımı görməklərindən arxayın ol. Məni elə qapıdan baxmağnan
yoxlayırlar. Özgə tapşırığım da budu ki, bacarsanız, Çənlibelə bir
adam qaçırın. Ehtiyat iyidin yaraşığıdı axı. Bir də yollarda adam qoyun.
Mənim vədəm keçib. Əlyəqindi ki, Koroğlu məni axtarır. İşdi, bu
tərəflərə gələn olsa, xəbər versinlər.
Kankanoğlu soruşdu:
– Tutaq ki, yaraqlı-yasaqlı adam gördük, nədən bilək ki, Çənlibeldəndi?
– Düz deyirsən. Əgər elə adam görən olsa, yanaşıb Mərcan xanımın
adını versin ki, Mərcan xanım səni gözləyir. Bizim uşaqlar arifdirlər,
onlardan olsa, deyəcək ki, göstər onun yerini, özgəsi olsa, deyər mən
hara, Mərcan xanım hara! Belə nəm-nüm eləyənnən keçsinlər…
Bəli, əlac gözdəməyə qaldı. Kankan Mirzəlini xəbərə qaçırdılar,
bir-iki yerə də adam qoydular ki, gələn olsa xəbər versin.
Günorta üstə Səlim qantər içində Kankanoğlunu tapdı:
– Mərcan xanım deyir, tez yetirsin özünü mənə.
Kankanoğlu təlaşla soruşdu:
– Xeyir ola, Səlim? Bir iş baş verməyib ki?
Səlim heç nə bilmədiyini söylədi. Vaxt itirmək olmazdı.
Paltarlarını dəyişdilər. Kankanoğlu özünü yetirdi Mərcan xanıma:
– Xeyir ola, Mərcan?
Elə xeyiri yoxdu! Bu saat öyrənmişəm ki, qardaşım öz adamlarını
yığıb tədbir istəyib. Qoçu Mehdi tədbir töküb ki, gecə ikən Eyvazı
assınlar. İşi də tapşırıblar onun özünə. İndi gərək biz axşamdan qaçaq
ki, bir yana çıxa bilək. Hələ adamlar dağılandan sonra qardaşımnan
Qoçu Mehdi tək qalıb ayrı nə tədbir töküblər, bilmirəm.
Kankanoğlu dedi:
– Nə tədbirin var, de, yerinə yetirim.
– Durmaq olmaz! Bilirsən ki, axşamdan şəhərdən atnan çıxmaq
olmaz. Odu ki, gərək atları şəhərdən çıxarıb yaxın kəndlərin birində
qoyasan, piyada çıxaq, ordan minib gedək.
Kankanoğlu baş üstə deyib çıxmaq istəyəndə Mərcan xanım
dayandırdı:
– Darıxma, darıxma, ehtiyatlı ol!
Kankanoğlu yenə tərpənmək istəyəndə dayandı:
– Mərcan xanım, bəs axı o İstanbul, zəhər…
Mərcan xanım gülüb sözünü kəsdi:
– Elə şeylər yoxdu. Özüm elə deyirdim ki, işi səhərə qoymayasan!
Kankanoğlu vaxt itirməyib atları hazır elədi, nalladıb şəhərdən
kənardakı dostunun yanına aparmağa başdadı. Üçüncü atı aparmağa
qayıdırdı, şəhərin girəcəyindəki dərədə başına palaz atıb götürdülər.
O zaman gözünü açdı ki, zindanda Eyvazın yanındadı.
Kankanoğlu elə bilirdi ki, lağmın üstü açılıb. Ağzını açırdı ki,
Eyvazdan soruşa, Eyvaz onu qabaqladı:
– Ah, mənim qardaşım! Siz mənim ucumnan özünüzü bəlaya
saldınız! De görüm, Mərcan xanımın başında nə var?
Kankanoğlu baxdı ki, burda arxayınlıqdı, dedi:
– Qəlbini sıxma, Eyvaz, heç nə yoxdu. Məni özgə səbəbdən
tutublar. Bu saat işin əsasını bilərəm.
İncavara, onun əl-ayağını ipnən sarımışdılar. Xəcalət çəkə-çəkə
Eyvazın yanına süründü:
– Dişlərinnən aç mənim qollarımı!..
Eyvaz, əvvəlcə eləmək istəmədi. Fikirləşdi ki, çıxıb o qızı da salar
işə. Bir də ürəyində özünü danladı ki, bu, mənim yolumda özünü
ölümə verir, qoy açım, bəlkə xilas ola. İpi çeynədi. Əlləri açılan Kankanoğlu
ayaqlarını da özü açıb lağnan özünü atdı Mərcan xanımın
yanına.
Mərcan xanım onu görəndə dəli kimi oldu:
– Sən nə iş görürsən, ay zalım? Bu boyda da saymazlıq olar?
Günün günortasında öz paltarınnan gəlirsən!.. Əgər görən oldusa, işimiz
bitdi!..
Kankanoğlu baxdı burda da arxayınlıqdı, özünü o yerə qoymadı:
– Özün demədinmi tez qaçmaq lazımdı. Day məni niyə qınayırsan?
Mərcan xanımın nəfəsi daraldı:
– Mən belə demişəm? Sən uşaq kimi iş tutursan…
Kankanoğlu baxdı qız onun görünməyinnən qorxur, dedi:
– Vallah, elə gəlmişəm ki, bir inni-cinni görməyib.
– Atlar hazırdı?
– Bə nə! Hazırdılar.
– Allaha pənah! Onda səni gizlədim, qaranlıq qovuşsun.
Kankanoğlu baxdı vaxt var, çıxıb o biri atı da aparmaq qərarına
gəldi:
– Mən burda gizlənib dura bilmənəm. Bir çıxım hərlənim. Birdən
Çənlibeldən gələn olar!..
Mərcan xanım çox dedi, Kankanoğlu az eşitdi. Axırda qızın əlacı
kəsildi, Səlimi çağırdı, onlar paltarlarını dəyişdilər, Kankanoğlu özünü
atdı çölə.
Qaş qaralırdı. Göyün üzünü qara bulud almışdı. Tək-tək yağış atırdı.
Kankanoğlu İstanbul darvazasına çatanda baxdı ki, bir atlı gəlir. Ayağını
saxladı. Atlı yaxınlaşanda baxdı ki, nərin biridi, yaraq-yasağına da
söz ola bilməz. Əlyəqin elədi ki, bu, ya Koroğludu, ya da Dəli Həsən!
Baxdı geridən biri də gəlir. Ürəyi atlandı ki, Çənnibellilərin ağzı
açılıb. Yanaşdı qabaqda gələnə:
– Ağa, Mərcan xanım sizi gözləyir…
Onun ağzından söz qurtarmamış atlı əmr elədi:
– Düş qabağıma! Sözün yalan olsa, başın özünün deyil!
Kankanoğlu əlyəqin elədi ki, bu, Koroğludu. Düşdü qabağa…
Həmin adam Mərcan xanımın qapısını o zaman açdı ki, qız hər
şeyi hazır eləyib, yönü o tərəfə balaca xəncərini belinə bağlayırdı.
Qapı açılanda ürəyi atlandı, elə bildi gələn Kankanoğludu. Vəcdə
gəlib dedi:
– Gəl, ay mənim sərvərim, gəl! Mən sənin qulluğunda hazıram!
Qapını açan adam da vəcdə gəldi:
– Mən də sənin qulluğunda qul olub durmuşam, ay mənim bəxt
ulduzum, ay mənim mələyim! Bir gül üzünü bəri döndər görüm, sənə
nə olub ki, belə rəhmə gəlibsən.
Mərcan xanım səsdən almadı. Geri dönəndə az qaldı ki, qışqırıb
yıxılsın, huşunu itirsin. Amma özünü hünərnən ələ aldı!..
Qapının ağzında duran kim olsa yaxşıdı?
O, Əmir xanıydı.
İndi Mərcan xanımın halını özünüz fikirləşin… Qəşş eləməzdimi,
özünü itirməzdimi?
Yox, Mərcan xanım ər kimi dayandı. Özünü sevinən göstərdi. Bir
kövrəkliknən dedi:
– Bu nə layıxdı, ay Osmannı torpağının gələcək xotkarı? Heç gör
çoban bunu elərmi ki, sən eləyirsən?! Bu boya gəlibsən, bilmirsən ki,
zənən xaylağının üstünə izin almamış qapı açmazlar?!.
Əmir xan baxdı ki, doğrudan da yaman qanmazlıq eləyib, kəkələyəkəkələyə
dedi:
– Mərcan xanım, doğru buyurursan, səhv eləmişəm! Gözlərinə
qurban olum, məni bağışla! Amma əslində günah səndədi. Vallah,
sənin qulluqçun Mərcan xanım sizi gözdüyür deyəndə heç bilmədim
sevindiyimdən neyliyim! Axı necə sevinmiyim! Budu, necə müddətdi
yola gəlmiyən, məni atəşi-fərağında yandıran bir yar bu gün yolumda
adam qoyub, məni gözləyib, intizarımı çəkib… Sınsın mənim qədəmlərimi
ki, tez gəlməmişəm, səni intizarda qoymuşam! Başına dolanım,
qoy qayıdım, təzədən gəlim!..
Mərcana da bu lazımıydı. İrəli yeridi, lap mülayimliknən dedi:
– Hə, əzizim! İncimə, qoy əyin-başımı düzəldim.
Əmir xan geri çəkildi. Mərcan xanım Kankanoğlunu səslədi:
– Ayə, ay maymağın biri maymax, içəri gəl!
Kankanoğlu əndikmiş özünü atdı içəri:
– Bu da Koroğlu! Mərcan, day nə istəyirsən?!.
Mərcan xanım aman vermədi:
– Karvanımız pis yerdə axşamlayıb! Bu, Əmir xandı. Ləngimək
olmaz, çağır onları içəri. Özünü tox saxla! Mən nə desəm, onu elərsən!
Səbrini əldən qoyma!..
Əmir xangili çağırdılar içəri. Mərcan xanım qu tükündən olan
nazbalıncların ikisini qoydu üst-üstə, Əmir xana oturmağı təklif elədi.
Əmir xan irəli yeriyib Mərcan xanımın behişt qoxulu əlinnən öpdü,
bardaş qurub nazbalıncların üstündə oturanda, elə bildi ki, bütün
dünyanın şahı oldu, qızıl taxtda əyləşdi, de başdadı basıb-bağlamağa:
– Mərcan xanım! İndi gör sənin o əziz atanın qanını Koroğludan nə
sayaq alacağam! Bəyəm mən ölmüşəm ki, onun qanı yerdə qala?!
Mənə də Əmir xan deyəllər!.. O necə Eyvazıydı ki, mənim nişannımı
ap-ap-apar…
O, kəkələdi. Baxdı ki, heç bu sözün yeri yoxuydu. Bir təhər özünü
düzəltdi:
– Əlbəttə, sənin bir telini vermərəm min Hürü kimi kənizə!
Qoyaram indi əllərini qoynunda. Allah qoysa, gələr o gün ki, onu elərəm
sənin qavağında qaravaş!.. Səhər Allahın izniynən, sənin o ala
gözlərinin qavağında gərək Eyvaza əvvəlcən sağ-sağ bir Əli-Vəli
dağı çəkəm, sonra da kəsəm başını! Deyirəm, Mərcan xanım! Onun
qanından içərik, izin versən, toyumuzu başlarıq, onun başını da qoyarıq
xonçamıza…
Sözün bu yerində Mərcan xanım dözmədi, qaşlarını çatdı:
– Əmir xan! Mənim nənəm də gedib görsə ki, bir qurdun
ayaqlarını sarıyıb yıxıblar yolun içinə, salar daşı başına, soyar dərisini,
gətirər ki, nə var, nə var, mən də ovçuyam! Bilirsən ki, Eyvazı tutan
oğullar var! Əhdim var ki, Eyvazın başını özüm kəsəm! Səni
çağırmaqda məqsədim ayrıdı: gərək səhər gedib Koroğlunun başını
gətirəsən, ikisinin başını qoşa qoyaq xonçamıza!..
Sözlər oldu zəhərli ox, Əmir xanın bu tayından dəyib o tayından
çıxdı. Qovşurulub dedi:
– Noolu! Mərcan xanım, onu da elərik!.. İndi rusğat ver mən
paşanın hüzuruna təşrif aparım!
Əmir xan bunu deyib dik ayağa qalxdı.
Yəqin ki, özünüz bu dəmdə Kankanoğlunun halını gözünüzün
qabağına gətirirsiniz. Onun halı sizin fikirləşdiyinizdən də bədiydi.
Axı, gecə keçib gedir, o tərəfdə dar ağacdarı qurulurdu!..
Əmir xan ayağa qalxanda, elə bil, dünyanı ondan alıb verdilər
Kankanoğluna. O, özünü yığışdırdı ki, Əmir xan çölə çıxanda özünü
üstünə atsın, ya canını versin, ya da onu bir yannıq eləsin ki, vaxdında
bir yana çıxa bilsinnər…
Amma birdən yenə iş özgə cür oldu: Mərcan xanım irəli yeriyib
gülə-gülə Əmir xanı məzəmmət elədi:
– Sən nə yaman dəymədüşərmişsən, ay dəli oğlan! Ay mənnən
ötəri səbri-qərarı olmayan yar! Bəs birdən-birə nə oldu belə üz döndərdin,
belə tez doydun? Sözdərim xətrinə dəydi? Mən hənək elədim,
ay başımın tacı! Gəl otur! Səhər Allah qoysa, Eyvaz olacax sənin
ixdiyarında! Özün necə bilirsən, elə də elə! Amma gərək onun
qanından göndərəsən, bir içəm!.. Qoyarammı gecə vaxdı gedəsən?!
Yol gəlib yorulubsan. Özüm sənin əl-ayağını yuyub rahat eləməsəm
olmaz. Otur!
Bu dil Əmir xanı elə məst eləmişdi ki, bu saat bütün dünyanın
varını bir alma boyda eliyib uzadasan, özünü görməzliyə qoyar, gözünün
ucuynan da baxmazdı.
O saat oturdu. O, Bəhlulu başından tez eləməkdən ötrü dedi:
– Bəhlul, dur get rahat ol! Səhər gələrsən, paşadan sana ənam alıb
verərəm!
Onsuz da işdən şəkkə düşüb narahat olan Bəhlul burdan tez çıxıb
özünü paşaya yetirməkdən ötrü sinoy gedirdi. Tez qalxdı ayağa…
Kankanoğlu Mərcan xanımın bu hərəkətinə mat qalmışdı. Şübhə
onu götürmüşdü. Hazırlaşırdı ki, atılıb ikisini də doğrasın…
Mərcan xanım onun vəziyyətini görüb dedi:
– Ay gəda! Yatma. Yuxuda sana plov verəllər! Apar Bəhlulu yola
sal, get dincəl, səhər tezdən gəl!..
Kankanoğlunda tərpənmək iqtidarı hardaydı?! Bəhlul qapıdan
çıxanda, Mərcan xanım irəli yeridi, Kankanoğlunun qolundan tutdu:
– Genə niyə kar qulağına salıbsan? Ay o biri qulağı da tutulmuş!..
Onu çölə itələdi:
– Qoyma! Bəhlulun işini bitir, bağçada məni gözlə!..
Kankanoğlu yuxudan ayılan kimi birdən atıldı çölə, özünü yetirdi
yazıq Bəhlula. Tutmağıynan cannan eləməyi bir oldu.
Çox keçmədi ki, Mərcan xanım göründü. Kankanoğlu yeridi irəli:
– Sən nə eləməkdəsən! Gecə keçib gedir!..
– Əmir xanı bihuş eliyib uzatmışam yerə! Sən neylədin?
– Mən onu bayaqdan bihuş eləmişəm. Di durma! Əmir xan
ayılanacan bir yana çıxaq!..
Mərcan xanım aramla dedi:
– Sana demədimmi toxdax ol! İndi Səlimi çağır. Əmir xanı götürək
zindana! Onu Eyvaznan dəyişək! Belə olsa, səhərə qədər arxayınlıq
olar!..
Mərcan xanımın ağılasığmaz bu tədbiri Kankanoğlunu vəcdə
gətirdi:
– Mənə heç kim lazım deyil, ay ağıl dəryası!
O özünü içəri atanda, Səlimin səsi eşidildi:
– Köməkdən zərər gəlməz, ay zəmanəsinin Rüstəmi-Zalı! Məni
də yoldaş elə!
Əmir xanı götürdülər zindana. Onu elədilər Eyvaz, yıxdılar yerə.
Amma Kankanoğlu elə elədi ki, assalar, tərpənib asanlara əziyyət verməsin.
Asmasalar, dinib heç kimi yuxudan oyatmasın. Onlar çıxmaq
istəyəndə, Kankanoğlu duruxdu. Mərcan xanım hövsələdən çıxdı:
– Day durmaq vaxdı deyil axı!
Kankanoğlu dedi:
– Mərcan xanım! Sən bilmirsən, amma Eyvaz bilir: gərək mən də
zindandakı Eyvazın yanında olam ki, səhərə qədər arxayınlıq ola!
Mərcan xanım dinmək istədi. Kankanoğlu aman verməyib əhvalatı
danışıdı. Mərcan xanım çaşbaş qalanda, Səlim irəli yeridi:
– Mənim əl-ayağımı sarıyın qoyun burda. Kankanoğlu, soyun
paltarını! Bıy, elə sənin paltarın məndədi dana! Di durmayın! Sarıyın
əl-ayağımı!..
Birdən Kankanoğlu özünü atdı çölə. Yazıq Bəhlulu hop götürdü
içəri. Səlim Kankanoğlunun paltarını soyunmalı oldu. Onu da elədilər
Kankanoğlu, qoydular zindandakı Eyvazın yanına. De tərpəndilər.
Çölə çıxanda, Kankanoğlu Əmir xanın atını açdı. Mərcan xanım
genə dillənməli oldu:
– Artıx at nəyinə gərəkdi, Böyükkişi?!
– O atların biri nallananda mıxa düşüb, axsıyır.
Bəhlul da atdıydı axı. Səlim də onun atını açdı:
– Mən də siznən olmalıyam!..
Düşdülər yola…
Bunların yolu düşdü Ala dağdan. Səhərə qədər at sürdülər. Səhər
gün vuranda, yetişdilər Ala dağdakı Qıvla bulağına. Təhlükədən sovuşduqlarını
görən Mərcan xanım dedi:
– Burda düşək. Həm atlar otlasın, dincəlsin, həm də özümüz çörək
yeyib dincələk.
Düşdülər. Bir az dincələndən sonra Mərcan xanım dedi:
– Böyükkişi, bu əkinlər görsədir ki, yaxınlarda kənd var. Bəlkə bir
sınıxçı tapasan. Eyvazın qolu yaman şişib.
Kankanoğlu durmaq istəyəndə, Səlim xahiş elədi qoyun mən
gedim. Razılaşdılar.
Çox keçmədi Səlim bir atdıynan qayıtdı. Atdı atınnan aşrılıb onlarnan
görüşdü. Sonra düşdü Mərcan xanımın ayaqlarına.
Məlum oldu ki, o, Səlimin böyük qardaşıdı. Səlim balaca vaxdı
diləndikləri zaman itibmiş. Bu təsadüf nəticəsində tapışıblar. Onun adı
Murğuzuydu.
Murğuz onları evinə apardı. Sınıqçı gətirdilər. Eyvazın qolu sarındı.
Bir gün dincəlib o biri günün axşamı düşdülər yola. Səlim xahiş elədi
ki, izn verin, bir müddət qardaşımın yanında qalım. İzn verdilər.
Səhər dan yeri ağaranda, Kankanoğluynan Mərcan xanım baxdılar
ki, başı qarlı uca dağların ətəyindədilər. Gördülər ki, Eyvaz özündən
ixtiyarsız, atını qabaxda sürür. Bildilər ki, bura haradısa, Çənlibelə
yaxın yerdi. Odu Kankanoğlu geridən Eyvazı səslədi:
– Eyvaz! De görək, daha burdan belə bizə bir xətər dəyməz ki?
Eyvaz atın başını çəkib ala gözlərini bir də dolandırdı. Çənlibelin
qarlı zirvələri gözlərinin qabağında cilvələndi. Atın başını geri çevirib
dedi:
Əziz qardaş, bura mərdlər yurdudu,
Namus buralarda, ar buralarda!
Tərlan oylağıdı bu dağlar tamam,
Qanad çala bilməz sar buralarda!
Koroğlu bəsliyib Çənlibel başı,
İyid bərəsidi onun hər daşı.
Canınnan yey bilər yoldaş yoldaşı,
Yetişər yarına yar buralarda!
Bura oylağıdı şux gözəllərin,
Saxlıyır sirrini ər oğlu ərin.
Suyu məcun olar, havası sərin,
Qalar təzə qara qar buralarda!
İyidlər məşq üçün düşəndə bəsə,
Dil açar qayalar, verər səs-səsə.
Namərdliynən xata dəyməz heç kəsə,
Qurulmaz məzluma dar buralarda!
Gündə üç yol ağır məclis qurular,
Yeyilər, içilər, damaq durular,
Kim tutsa başını, dərdi sorular,
İsdəsə, yetişər nar buralarda!
Bu azad dağları gəz vədəsində,
Bülbül gülü səsdər yaz vədəsində,
Gül bülbülə çatar öz vədəsində,
Qonmaz gül üstünə xar buralarda!
Mərcan, xan Eyvazın xilaskarıdı,
Kankanoğlu onun ixdiyarıdı,
Koroğlu mərddərin qoç sərkarıdı,
Əcəm də, türkman da var buralarda!
Söz tamam oldu. Eyvaz atın başını döndərdi Çənlibelə. Bir də
gözünü dolandıranda, nə oldusa, kefi pozuldu, rəngi qaraldı, qaşqabağı
töküldü. Atın başını çəkib durdu.
Kankanoğlu atını irəli sürdü:
– Eyvaz, sənə nə oldu?
Eyvaz dinmədi.
Mərcan xanım da atını qabağa sürdü, soruşdu ki, Eyvaz sənə, nə
oldu? Eyvaz dinmədi. Eyvaz, dərdini de! Eyvaz dinmədi. Qardaş, axı
birdən-birə niyə belə elədin? Eyvaz dinmədi ki, dinmədi. Elə bil,
dilinə qıfıl vurulmuşdu… Mərcan xanım dedi:
– Eyvaz! Bəlkə bizi gətirməyinə peşman olubsan? Bəlkə
qorxursan biznən gəlməyinin üstündə üzünə söz gələ? Bəlkə Koroğlu
bizi qəbul eləməz? İsdəyirsən, qayıdıb gedək!
Eyvazdan səs çıxmadı. Mərcan xanımı qəhərri qəzəb aldı. Gözləri
doldu, qəhərnən dedi:
Mən aşığam, sinədə,
Qar əriyər sinədə,
Qadam namərdə dəysin,
Onun kölgəsinə də!
O, atının başını döndərdi geriyə, üz tutudu Kankanoğluna:
– Qaytar atını geri! Belələrinə pənah aparmaqdansa, ölümə getmək
yaxşıdı. Görünür, day, bizim burdan belə getməyimizə razı deyil!
Onlar atları geri döndərəndə, Eyvaz yuxudan ayılan kimi oldu,
fikirdən ayrılıb atını sürdü Mərcan xanımın atının qabağına.
Mən aşığam, küsən ər,
Ağac bara, küsənər,
Kimə şikayət eylər,
Bir gədadan küsən ər?!
Mərcan xanım elə haldaydı ki, çırtıq vursan, qanı damardı. O, ayaqlarını
atın yanlarına sıxdı, cilovu tərpətmək istəyəndə Eyvaz baxdı ki,
gedir, atını onun atının qabağına sürüb dedi:
Bir dərdim var, bu dağlardan böyükdü,
Onunçun qaraldı qanım, incimə!
Bağışla taqsırım, qulam, xatam var.
İnsafa gəl, Mərcan xanım, incimə!
Söz Mərcan xanıma əsər elədi. Amma qəhərini azaltmadı. Ala
gözləri lap dolub gilələndi, titrək səsnən dedi:
Sənnən incimirəm, ay insan oğlu,
Fələk vurub mənə əl, incimişəm!
Öz qardaşım yağı çıxıb özümə,
Kömək etməz özgə el, incimişəm!
Eyvaz dərdinin vəcini demək istədi:
Dağlar kimi çən-dumana bürünüm,
Hansı üznən Koroğluya görünüm?..
Qoy yıxılım ayağına sürünüm,
Kəs başımı, axıt qanım, incimə!
Amma Mərcan xanım Eyvazın sözündən heç nə annaya bilmədi,
daha da həm şübhəsi artdı, həm də Eyvaza acığı tutduğundan öz
dərdini özünə danışdı:
Mən illərnən göz yaşımı tökmüşəm,
Qəm əlindən əlif qəddim bükmüşəm,
Məhəbbət ucundan nələr çəkmişəm,
Deyə bilməz onu dil, incimişəm!
Eyvaz da öz dərdindən danışdı:
Dərdim var göydəki ulduz sanında,
Günahkaram Koroğlunun yanında.
İtər etibarı Eyvaz xanın da,
Nə gizlədim, səndən danım, incimə!
Mərcan xanım yenə anlıya bilmədi ki, Eyvazın Koroğlunun
yanında nə günahı ola. Nə fikirləşdisə, qara qaşları lap gəlib bir-birinə
qovuşdu, qəzəbnən dedi:
Mərcana de, qaşın niyə çatırsan,
Açıx danış, niyə yasa batırsan?
Yayın gizdədirsən, oxun atırsan,
Belə işdərindən bil, incimişəm!
Eyvaz baxdı dərdini söznən deyə bilmədi, dilnən dedi:
– Mərcan xanım, budu, üç gündü biz yol yoldaşıyıq. Heç soruşmursunuz
ki, mən Bayazidə niyə getmişəm. Necə getmişəm? Demirsiniz
axı sizi bu əziyyətlərə niyə salmışam?!
Baxdılar kişinin oğlu düz deyir, soruşdular.
Eyvaz, əhvalatı biz necə biliriksə, eləcənə danışıdı onlara. Axırda
da dedi ki, indi mən Çənlibelə nə üznən qayıdıram? Atım yox, qılıncım
yox, geyimim də özümünkü deyil. Hünərim nə olub ki, sağ
qolumu asmışam boynumnan?
Baxdılar ki, doğrudan da Eyvazın dərdi böyük, günahı da çoxdu.
Amma nə eləmək olardı. Mərcan xanım incidiyinə peşman olub
şübhələndiyinə görə xəcalət çəkə-çəkə dedi:
– Atalarımız keçənə güzəşt deyiblər, Eyvaz! Nə tökülən dolar, nə
də keçən qayıtmaz. İyid yaranıb ki, başı qovğa-qal çəkə, gah vura, gah
vurula. Düşmənnik qumar kimi bir şeydi, gah bir tərəf aparar, gah da
o biri tərəf. Koroğlu sənin sağ olmağına şükür eləməlidi. Mən iltimas
edərəm, günahından keçər. Allah qoysa, sağalan kimi də gedib Leyli
xanımı gətirərsən…
Eyvazın eyni xeyli açıldı. Başladılar yollarına. Mərcan xanım sözü
elə başladı, elə gətirdi ki, hər şey yaddan çıxdı…
Onların başı şirin söhbətə elə qarışmışdı, Ağqayadan necə keçdiklərindən
xəbərləri olmadı. Bir də Eyvaz başını o zaman qaldırdı ki,
At düzündədirlər. Gözünü dolandırdı ki, hər yer qara boyanıb, bərəbəndərgahlar
da bomboşdu. Elə bil, Çənlibel yerinnən köçüb. Elə bircə
dəfə, – Aman Allah, kimin başında nə iş var? – Koroğlununmu, Nigar
xanımınmı?.. deyib huşunu itirdi. Kankanoğlu onu tez tuta bildi, atdan
yıxılmağa qoymadı…
Kankanoğlu axırda dedi:
– Mərcan xanım Eyvazın başını aldı dizinin üstünə, mən də üzünə su
səpirdim ki, o dəli adam gəldi, Eyvaz ayılıb ona yaxınlaşanda qayıdıb
qaçdı, bir də gəldi. Özgələr də gəldilər, bizi gətirdilər. Budu sizin qarşınızdayıq.
Amma məni bir şey narahat eləyir, Mirzəli gözümə dəymir.
Yəqin başında iş var. Gərək izn verəsiniz qayıdam onun dalıncan…
Kankanoğlunun sözünün dalını heç kəs eşitmədi. Elə bil, qabağı
çilləkən bağmış dağ selinin qabağı açıldı. Hamı axdı onnarın üstünə.
De öpən kim, qucan kim, indi də sevindiyindən ağlıyan kim!.. Başınızı
nə ağrıdım, Kankanoğlu o zaman gözünü aça bildi ki, axşam olub,
şamlar yanıb. Eyvaznan ikisi də bir xanadadılar. Baxdı ki, bir arvad
Eyvaza deyir:
– Eyvaz, bala! Bəs adam anasını belə unudar?
Süfrə açıldı. Yedilər-içdilər. Elə süfrə təzə yığılmışdı, bir nəfər
qapını açıb dedi:
– Nigar xanım! Məclis arəstə olub. Koroğlu dedi uşaqları da, Zərqələm
bacını da götürüb gəlsin.
Onlar durub məclisə yollandılar. Kankanoğlu yolda fikirləşdi ki,
fürsət tapıb Koroğludan izn alsın, Mirzəlinin dalınca getsin. Onlar
məclisə daxil olanda Kankanoğlu nə görsə yaxşıdı? – Baxdı ki, Mirzəli
qan-tərin içində durub Koroğlunun qabağında, tövşüyə-tövşüyə deyir:
– Bayaziddən çıxar-çıxmaz məni tutdular, qaytardılar düz Mahmud
paşanın yanına. Paşa məni çox döydü, çox söydü, çox hədə-hərbə
gəldi ki, de görüm, mənim atımı minib hara gedirdin? Dinmədim ki,
dinmədim. Bir istədi ki, cəllada əmr eliyə, başımı bədənimnən ayıra,
sonra nə fikirləşdisə, əmr elədi ki, aparıb bunu salarsınız minib qaçdığı
atın tövləsinə. Qoy Eyvazı bir təhər eləyim, onda baxaram işinə.
Məni saldılar tövləyə. Elə o gün səhər atdara yem verib çıxdıqları
oldu. İki gün tövləyə gələn olmadı. Atdar da acından qırılırdı, mən də.
Üçüncü gün qapı açıldı, iki adam girdi içəri. Baxdım biri o birinə deyir
ki, Mahmud paşa necə müddətdi mənim Qəmər atımı gözümün qabağında
minir. İndi gərək onun toyuna bu atın üstündə baxam!.. Bunların
hərəsi bir ata yanaşdı ki, açalar, birdən məni gördülər. Biri atıldı üstümə
ki, ay yazıq, paşanın hansı qəzəbinə düşübsən, dur, bu atlardan birini
min, çıx paşanın toyunun tamaşasına. Əl-ayağımı açdılar. Day soruşa
bilmədim ki, ay qardaş, nə paşa, nə toy. Hərəsi bir atı çəkdi çölə. Gözlərimi
sildim ki, lap dibdəki axura bir at bağlanıb. Yanaşdım. Bir az dəlilik
elədi, yox-yox, yəhəri basdım belinə, çəkdim çölə. Belinə atılma-
ğımnan götürülməyi bir oldu. Ha elədim yüyənini yığa, başını bir yana
döndərə bilmədim ki, görəm nə toydu. Elə onu qənimət bildim ki, özümü
bərk saxlayım. At quş olmuşdu. İncavara, düz gəlib bura çıxmışam.
Amandı, Koroğlu! Durma! Özünü yetir, uşaqlar yaman dardadılar!..
Gülüşün şaqqıltısı məclisi titrətdi. Mirzəli qaldı çaşbaş ki, əyəm
bura Çənnibeldisə, mən Koroğlunun hüzurundayamsa, bu nə şaqqanaxdı,
axı Eyvaz dardadı… Fikirləşdi ki, özgə yerdə, Koroğlunun düşməninin
məclisindəyəm, məni ələ salıblar.
Kankanoğlu özünü saxlaya bilmədi, atdı Mirzəlinin üstünə. Biçarə
Mirzəli indi gözünü sildi ki, səhərdən bəri qənşərində oturan doğrudan
da Mərcan xanımıymış. Görürmüş, amma ağlına sığmırmış ki, o ola.
Elə bu dəmdə dəli Mehtər qapını açdı ki, Koroğlu, muşduluğumu
ver, o adam minib gəldiyi at Ərəbatdı!..
Ara sakit oldu, Koroğlu üz tutdu Aşıq Cünuna:
– Aşıq Cünun, dövran elə!
Aşıq Cünun elə buna bəndiymiş. Saz çoxdan köynəkdən çıxıb köklənibmiş.
Ayağa qalxmasıynan sazı sinəsinə çəkib oxuması bir oldu:
Zəhmət çəkib, qal eyləyib, yorulub,
Namərddən qurtarıb mərdi Mərcanım!
Aslanın erkəyi, dişisi olmaz,
Ər istənən yerdə ərdi Mərcanım!
Aşıq Cünunun bir yaxşı xasiyyəti varıydı, hər təzə söz oxuyanda
tərcüman, maddi-məna eliyərdi. Yenə sazı sağ qoltuğunun altınnan
keçirib sözü tərcüman elədi. Hamı yer-yerdən Mərcan xanıma da,
Cünuna da “Afərin”, “Əhsən!” dedi, Aşıq Cünun sazı sinəsinə çəkmək
istəyəndə, hardansa bir yanıqlı bayatı səsi eşidildi:
Mən aşıq, eyliyə nə,
Tək iyid eyliyə nə?
El yığılsa eləməz
Özünə eyliyənə!..
Amma bayatıya elə fikir verən olmadı. Aşıq Cünun oxudu:
İyidlər oylağı düşüb yadına,
Pənahlanıb Koroğlunun adına.
Darda çatıb Xan Eyvazın dadına,
Dağıdıb möhnəti, dərdi Mərcanım!..
Bayatı səsi yenə gəldi:
Mən aşığam, adada,
Gəmim qalıb adada!
Nə qardaş var, nə ata,
Kimim gəlsin a dada!..
Yenə fikir verən olmadı. Fikirləşdilər ki, həlbət cavan-coluxdu.
Aşıq Cünun lap vəcdə gəlmişdi, oxudu:
Nigar xanım durna teli gətirsin,
Bəzək vursun, toy işini bitirsin,
Xudam onu murazına yetirsin,
Gözəllər içində birdi Mərcanım.
Bu dəfə bayatı lap aydın gəlir, aydın eşidilirdi. Hamı guş elədi ki,
oxuyan zənən xaylağıdı, özü də cavandı:
Əzizim, sinəsinə,
Ov avla sinə-sinə.
Fələk bir ox atıbdı,
Dəyib qız sinəsinə!..
Birdən yadlarına düşdü ki, oxuyan Leyli xanımdı. Koroğlu hay vurdu,
onu gətirdilər məclisə. Onnan bərabər paşa da, qasid də məclisə gətirildi.
İçəri girəndə, üçünün də başı əyildi sinəsinə. Bunu belə görən
Aşıq Cünun sazın lap zilində – boğaz pərdəsində Leyli xanımın bayaqkı
bayatısını belə oxudu:
Mən aşıq sinəsinə,
Ov avla sinə-sinə,
Namərdliynən iş görən,
Baş əyər sinəsinə!
Sonra da öz sözünün möhürbəndini oxudu:
Aşıq Cünun alqış versin dilinnən,
Xoş dolansın il keçdikcən ilinnən,
Çənlinin getmişdi canı əlinnən,
Qaytardı özünə verdi Mərcanım!
Alqış səsi bu dəfə lap Çənlibeli titrətdi.
Adamlar sakitləşəndə Koroğlunun səsi eşidildi:
– İndi hər kəs günahını boynuna alıb cəzasını istəyəcək. Əvvəl söz
paşanındı.
Paşa başladı yalvarmağa:
– Koroğlu! Atam-anam sana qurban! Məni dolandır bu məclisdəkilərin
başına, bu dəfə aman ver, günahım böyükdü, keç günahımdan,
öldürmə məni. Sənə dost olmağa layıq olmasam da daha bundan belə
düşmən də olmaram! Əl mənimdi, ətək sənin, kəs əlimi, ətəyini kəsmə!..
Koroğlu onu oturdub qasidi qaldırdı. Yazıq qasiddə dil nə gəzirdi
söz deyə. Koroğlu onu da oturtdu. Leyli xanımı qaldırdı. Leyli xanım
dedi:
– Koroğlu, mənim günahım elə böyükdü ki, cəzası ölümdü. Bütün
bu işləri mən eləmişəm, başınıza nə gəlibsə mənim ucbatımnandı.
Amma bircə iltimasım var, qoy məni burda öldürüb dəfn eləsinlər,
qəbrim da Çənlibeldə olsun.
Koroğlu onu da oturdub sözə başladı:
– Naşükür paşanın günahı çox, cəzası ölümüydü. Qorxaqlıq elədi,
cəzasını istəmədi. Onu bağışdıyıram bu günkü günə, bir də Məhbub
xanıma. Səhər qasidiynən aparıb yola salarsınız gedər. Leyli xanımın
mərdliyi namərdliyindən çoxdu. Onun günahlarından keçirəm, özünü
də verirəm Tüpdağıdana!..
Elə bil, Koroğlu Tüpdağıdanın ürəyindən halıymış. Az qaldı ki,
atılıb düşsün…
Paşa məclisin havasından istifadə elədi, irəli yeridi:
– Can Koroğlu! Mümkünsə, bizi indi azad elə.
Koroğlu güldü:
– Bura Çənlibeldi, Asdan paşa! Burda xəyanət olmaz. Söz birdi.
Bir də axı toyu olanın biri də sənin övladındı. Qal, iştirak elə, Allah
mübarək eləsin de, xeyir-dua ver.
Üç igidin, üç gözəlin toyu quruldu. Eyvazın toyu təzələnmişdi,
Zərqələm də, Qəssab Alı da dinə-imana gəlmişdilər.
Koroğlu bu toyları elə başladı, qırx gün elə şənlik oldu ki, Çənlibeldə
hələ ruzigarın gözü belə şənlik, belə şaddıx, belə toy-busat görməmişdi.
Subaylarınıza qismət olsun belə toylar, mənim əzizdərim!

Koroğlu dastanı (“Hasan paşanın Çənlibelə gəlməyi”) – 23

Qasid qasidin dalına düzülmüşdü. Xotkara gündə bir xəbər gəlib çatırdı.

Özü də bir-birindən qara, bir-birindən bəd xəbərlər:

Bolu bəyin ölməyi, Ərəb Reyhanın ölməyi.

İndi də xəbər gəlib çatmışdı ki, Koroğlunun oğlu tapılıb gəlib.

Özü də necə oğul? Elə bir bundan hesabını apar ki, Koroğlunun özünü iki dəfə yıxıb.

Bu xəbəri eşidəndən sonra xotkarın əli lap yerdən-göydən üzüldü.

Tez bir qasidi bir namə ilə göndərdi Hasan paşaya ki, “gərək əlində
yağ da daşsa, qoyub özünü mənə yetirəsən”.
Hasan paşa namədən hali olub qaldı mat-məəttəl ki, necə eləsin?
Getsin, necə getsin? Getməsin, necə getməsin. Çox götür-qoydan sonra
baxdı ki, getməkdən başqa çarəsi yoxdu. Tədarük görüb, İstanbula
yola düşdü.
Xotkar Hasan paşanı görcək, elə birinci sözü bu oldu:
– Hasan paşa, bir mənə de görüm, nəyi gözləyirsən? Gözləyirsən
Koroğlu gəlib səni Toqatda, məni də İstanbulda öldürsün?!
Hasan paşa dilini saldı işə. Min yerdən min bəhanə gətirdi. Ancaq
heç biri bir quruşa dəymədi. Xotkarın axırıncı sözü bu oldu ki:
– Hasan paşa, bilmirəm. Sənə qırx gün möhlət verirəm. Ya budu
ki, gərək Çənlibeli dağıdıb, Koroğlunun başını gətirəsən, ya budu ki,
qırx birinci gün sənin özünü dar ağacından asdıracağam.
Hasan paşanın qüdrəti qalmadı ki, bircə kəlmə kəsə. Ordan durub,
birbaş gəldi Toqata. Qoşun böyüklərini yığıb başladı hazırlığa. İndi
Hasan paşa burada hazırlaşmaqda olsun, sənə deyim aşıq Cünundan.
Aşıq Cünun bütün bu şeylərin hamısını cikindən bikinə kimi əl
altından öyrənib, daban aldı Çənlibelə. Əhvalatı, necə ki, biz bilirdik,
eləcə Koroğluya danışdı. Koroğlu dedi:
– Eybi yoxdu. Siz öz işinizdə olun! Qoyun gəlsin. Hasan paşa ilə
də burada görüşərik.
Bu sözdə Dəli Həsən yeridi qabağa dedi:
– Koroğlu, özünə çox da arxayın olma. Buna Hasan paşa deyərlər.
Bu nə Bolu bəyə bənzəməz, nə də Ərəb Reyhana. Qoy biz də hazırlaşaq.
Dəlilər də, xanımlar da hamısı Dəli Həsənin fikrini bəyəndilər.
Axırda belə oldu ki, Dəli Həsən dəlilərin üç min say-seçməsini ayırıb,
Çənlibelin Toqat baxarındakı bəndərləri tutdu. Başladılar Hasan paşanı
gözləməyə.
Bir gün keçdi, beş gün keçdi, on beş gün keçdi, Hasan paşadan
xəbər çıxmadı.
Günlərin bir günü səhər tezdən Koroğlu bir də baxdı ki, budu,
keşikçi bir adam gətirir. Gəlhagəl, gəlhagəl, Koroğlu baxdı ki, bu adam
elçi paltarındadı. Soruşdu:
– Kimsən? Nə istəyirsən?
Elçi ədəb salamını yerinə yetirib dedi:
– Qoç Koroğlu, mən sənin dostun Ələmqulu xanın qasidiyəm.
Gəlmişəm sənə xəbər verəm ki, Ələmqulu xan öz başının adamları ilə
sənə qonaq gəlir.
Koroğlu dedi:
– Xoş gəlir, səfa gətirir. Hər kim mənə qonaq gəlsə, gözümün
üstündə yeri var.
Ondan Dəmirçioğlunu, Eyvazı, bir də Gürcüoğlu Məmmədi çağırdı
ki:
– Tez olun, hazırlıq görün! Gərək Ələmqulu xanı elə qarşılayaq ki,
Gürcüoğlu Məmmədin, bir də Ruqiyə xanımın başı aşağı olmasın.
Hazırlıq başlandı. Qoyun kəsən kim, ocaq yandıran kim, atını
tumarlayan kim, elə oldu ki, elə bil Çənlibel toya hazırlaşır. Koroğlu
tez bir adam qaçırtdı Dəli Həsənin yanına ki, bəs əhvalat belədi.
Qonaq gəlir. Tez gəlsin. Ondan üzünü tutdu elçiyə ki:
– Yaxşı, xan nə vaxt gələcək?
Elçi dedi:
– Qoç Koroğlu, xan gəlib. Mən onları Çənlibelin üç ağaclığındakı
bulağın başında qoyub gəldim. Dedilər ki, biz Koroğlunu burada
gözləyəcəyik.
Koroğlu qalxdı ayağa ki:
– Evin yıxılsın, bəs səhərdən niyə bunu mənə demirsən? Kişinin
yanında biabır olduq. De görüm, neçə nəfərdirlər?
Koroğlu hay vurdu yeddi yüz dəli atlansın. Özü də Dəli Mehtəri
səslədi ki, Qıratı gətirsin. Bəli, dəlilər atlandı. Qırat gəldi. Koroğlu
ayağını qoydu üzəngiyə ata minsin, nə fikirləşdi, nə fikirləşmədi,
birdən üzünü Bəlli Əhmədə tutub dedi:
– Bəlli Əhməd, mən qayıdınca o elçinin əlinə-ayağına zəncir
vurub, göz altında saxlarsan.
Bəlli Əhməd “baş üstə” deyib, o saat bir ağır kotan zəncirini saldı
elçinin boynuna. Elçi işi belə görəndə qışqırdı.
– Bu nədi? Mən bu saat gedib xana deyəcəyəm. Qonağın elçisini
də zəncirə vurarlar?
Bəlli Əhməd dedi:
– Ayə, narahat olma! Bu bizim qaydamızdı. Elə ki, Koroğlu qayıdıb
gəldi, ondan sonra səni lap yuxarı başda oturdacağam.
Elçi başladı dartınıb-çırpınmağa ki:
– Mənə heç bir şey lazım deyil. Bu saat məni buraxın, mən çıxıb
gedirəm.
Koroğlu nə fikirləşdi, nə fikirləşmədi, birdən misri qılıncı çəkib
cumdu elçinin üstünə, tutdu onun boğazından ki:
– Bu saat de görüm, sən kimsən? Buraya nəyə gəlmisən? Yoxsa
başını bədənindən ayıracağam.
Elçi işi belə görəndə düşdü Koroğlunun ayaqlarına ki:
– Amanın bir günüdü, Koroğlu! Bir qələtdi eləmişəm əcdadım ilə.
Mənə yazığın gəlsin. Bir sürü külfətim var. Aman ver, deyim.
Koroğlu dedi:
– Amandı de! Amma yalan desən, vay halına!
Elçi dedi:
– Vallah-billah, bircə kəlmə yalan desəm, hər nə bilirsən elə!
Necə ki, var, düzünü deyəcəyəm. Amma gərək söz verəsən ki, məni
buraxacaqsan.
Dəlilər, xanımlar hamısı mat-məəttəl qaldılar ki, görəsən bu nə
sirrdi. Koroğlu dedi:
– Dedim sənə ki, amandasan. Danış!
Elçi başladı ki:
– Can Koroğlu, mən səhərdən hər nə demişəmsə hamısı yalandı.
Mən heç bilmirəm ki, Ələmqulu xan kimdi. Məni buraya göndərən
toqatlı Hasan paşadı. Budu, on beş min qoşun ilə gəlib sənin üstünə.
Bu adla istəyir ki, səni aparıb qabaqca özünü tuta, sonra da Çənlibelə
yeriş eləyə.
Koroğlu qayıdıb oturdu, dedi:
– Yaxşı, bəs qoşun hardadı?
Elçi dedi:
– Biz buraya axşam çatmışıq. Gecə ilə qoşunu bəndərgahlarda gizlədib,
özü yüz-yüz əlli adamla səni bulaq başında gözləyir.
Koroğlu getdi fikrə. Elə bu dəmdə Dəli Həsənin dalınca gedən
adam başı lovlu gəldi ki:
354
– Hər yeri ələk-vələk elədim. Nə Dəli Həsən var, nə də dəlilər..
Bütün bəndərgahlar da boşdu.
Koroğlu qalxıb tutdu onun boğazından ki:
– Sən nə danışırsan?
Dəli dedi:
– Can Koroğlu, məni niyə öldürürsən? Mən işin olanın sənə
deyirəm. İnanmırsan adam göndər, yoxlatdır.
Tez dəlilərdən bir neçəsini göndərdilər. Xəbər gəldi ki, bəs deyilən
doğrudu. Nə Dəli Həsən var, nə də ki, dəlilər. Koroğlunun gözləri
döndü qan çanağına. Elə oldu ki, day bir adam cürət eləyə bilmədi
ağzını açıb bir kəlmə dinə. Nigar xanım işi belə görəndə durub gəldi
qabağa. Dedi:
– Koroğlu, belə dayanmaqdan bir şey çıxmaz. Olan olub. İndi bir
tədbir görmək lazımdı. De görək, nə eləyək. O necə deyərlər, düşmən
kəsib qapının ağzını.
Koroğlu elə bil yatmışdı, oyandı. Durdu ayağa. Amma durdu, nə
durdu. Elə qalxdı ki, elə bil Qaf dağı gurultu ilə yerindən oynadı. Elə
bircə bunu dedi ki:
– Neynək. Qoy olsun.
Sonra üzün Eyvaza tutdu, dedi:
– Dəlilərdən iki min götürüb kəsərsən bəndərgahları. Onu-bunu
bilmirəm. Çənlibelə bir adam buraxsan, başını özüm kəsəcəyəm.
Ondan döndü Dəli Mehtərə, dedi:
– Dəlilərdən yetmiş nəfər götür. Hasan paşanın qabağına gedəcəyik.
Koroğlunun bu sözündən dəlilər qaynamağa başladılar. Koroğlu
baxdı ki, dəlilər buna razı deyillər. Amma qorxudan da bir adam cürət
eləyə bilmir ki, danışsın, dedi:
– Tez olun! Gərək Hasan paşa başa düşməsin ki, biz onun işdəklərini
bilmişik.
Sonra üzünü tutdu Dəmirçioğluya, dedi:
– Qorxmursan ki?
Dəmirçioğlu güldü, dedi:
– Can Koroğlu, sən rüsxət ver, onları kotan zənciri ilə Toqatacan
qovlayım. Qorxmaq nədi?
Koroğlu dedi:
– Hazırla zəncirini! Yerdə qalan dəlilərin hamısını götürüb kəsərsən
Yağı qoruğunun bəndərini. Elə ki, mən dava başladım, özünü
vurarsan qoşuna. Ya budu gərək hamımız qırılaq, ya budu gərək
Çənlibelə düşmən ayağı dəyməyə. Amma dəstənin içinə qorxaq adam
buraxma. Araya pərxaşlıq salar.
Qərəz, Koroğlu elə ki, deməlisini dedi, tapşırılmasını tapşırıb qurtardı,
atı mindi, Dəli Mehtəri də yetmiş dəli ilə götürüb düzəldi yola.
Çənlibel dəydi bir-birinə. Eyvaz hay vurdu, iki min dəli belə ayrıldı.
Dəmirçioğlu hay vurdu, iki min dəli belə ayrıldı. İşi belə görəndə
xanımlar da qalxdılar ayağa. Qılınc götürdülər, altdan geyinib üstdən
qıfıllandılar. Eyvaza qoşulub bəndərgahlara çıxdılar. İndi hərə öz
işində olsun, bir görək Koroğlugil nə elədilər.
Koroğlu dəlilər də yanında gəlib çatdı elçinin dediyi bulağın yanına.
Koroğlu elə gedirdi ki, guya heç bir şeydən xəbəri yoxdu. Bulağa bir
az qalmış baxdı ki, budu necə elçi demişdi, olar yüz, yüz əlli adam
əyləşiblər burada. Elə ki, Koroğlugili gördülər, hamısı qalxdılar ayağa.
Koroğlu da gəlib çatdı. Ucadan bir xoş gəldin eləyib soruşdu:
– Bəs hanı xan?
– Koroğlu, xan yoxdu, gələn paşadı. Sənə mən zəhmət vermişəm.
Ancaq məni gərək bağışlayasan. Mən qorxdum ki, sən gəlməyəsən,
odu ki, sənin dostun Ələmqulu xanın adını verdim.
Koroğlu dedi:
– Gəlmisən, lap yaxşı eləmisən. Qonaq ki var, bizim əzizimizdi,
iki gözümüzdü. Buyurun gedək! Hamınıza gözümüz üstə yer var.
Hasan paşa dedi:
– Əziz olasan. Mən elə bilməsəydim, heç Toqatdan durub buraya
gəlməzdim. Mən bilirdim ki, sən mərd adamsan. Məni bu qoca vaxtımda
başı aşağı eləməzsən.
Koroğlu dedi:
– Allah eləməsin. Başı aşağı düşmənin olsun. Buyurun gedək!
Ayə, Dəli Mehtər qonaqlara yol göstər!
Hasan paşa dedi:
– Yox, Koroğlu, gəl elə biz söhbəti indi buradaca eləyək. Eybi
yoxdu. Elə getmiş kimi varıq. Vaxt olar, inşallah Çənlibelə də gedərik.
Bir də mən Çənlibelə belə getmək istəmirəm. Oraya, Allah qoysa,
mən gərək başqa cür gedəm.
Koroğlu hərifin sözlərini başa düşdü. Ürəyində dedi: “Ay sənin o
meyidini görüm. Allah qoysa səni Çənlibelə mən öz istədiyim kimi
aparacağam”.
Koroğlu Hasan paşa ilə danışa-danışa ətrafa nəzər yetirdi. Gördü
qoca tülkü qoşunu elə gizlədib ki, bir nəfərinin də başı görsənmir.
Hasan paşa dedi:
– Düş, Koroğlu! Düş, elə söhbətimizi bu bulağın başında eləyək.
Koroğlu bir yoldaşlarına baxdı, başa düşdü ki, heç kəs onun atdan
düşməyinə razı deyil. Heç, əslinə baxsan, belə yerdə atdan düşmək
ağıllı iş də deyildi. Amma ki, Koroğlu bunu öz qeyrətinə sığışdıra
bilmədi. Fikirləşdi ki, əgər atdan düşməsəm, deyərlər qorxdu. Odu ki,
elə birdən aşırılıb atdan düşdü, yüyəni Dəli Mehtərə verib, özü Hasan
paşanın yanına gəldi. Koroğlu elə cəld atdan düşdü ki, dəlilər heç bir
şey eləyə bilmədilər. Durub gözləməyə başladılar.
Bəli, elə ki, Koroğlu ilə Hasan paşa bulağın başında qabaq-qabağa
əyləşdilər, Hasan paşa sözə başlayıb dedi:
– Koroğlu, məni xotkar sənin yanına göndərib. Bəsdi bu qədər
xotkara düşmən oldun. İstəyirəm xotkarla səni barışdıram. Xotkar deyir,
o mənim böyük oğlum, Bürcü Sultan kiçik oğlum. İstəyir, köçüb yanıma
gəlsin, istəyir elə Çənlibeldə otursun. İstəyir bütün qoşun sərkərdəliyini
ona tapşırım. Sən də day uşaq deyilsən. Bilirsən ki, bu işin
axırı yoxdu. Cavanlıq idi, elədin. O necə deyərlər, day həvəsdi, bəsdi.
Gəl bu daşı ətəyindən tök. Elə buradan birbaşa mənimlə gedək
İstanbula, qurtarsın getsin.
Koroğlu dedi:
– Hasan paşa, adam var, o necə deyərlər, dil işlədər, adam var əl
işlədər. Mən indiyə kimi əl işlətmişəm. Odu ki, dildə sənin kimi
yağlı-yağlı kəsib doğraya bilməyəcəyəm. Mən sözü bir dəfə deyərəm.
Onu da dəyişmərəm. Nə qədər ki, bu dünyada mən varam, xotkar var,
mən ona düşmənəm. Siz elə bilməyin ki, mən sizin işlərinizi bilmirəm.
Xotkar səni buraya niyə göndərib, sən buraya necə gəlmisən,
hamısı mənə bəllidi. Mən Koroğluyam. Məni aldatmaq, tora salmaq
olmaz. Əlim, ayağım dəyməmiş qoşununu da götür, çıx burdan get!
Mən xotkara da düşmənəm, sənə də.
Bunu deyib, Koroğlu durdu ayağa, Hasan paşa da durdu. Amma
Koroğlunun gözü ətrafda idi. Hasan paşa nə elədi, nə cürə xəbər verdisə,
Koroğlu bir də baxdı ki, dörd bir ətrafdan qoşun qalxdı ayağa.
Yavaş-yavaş başladılar yeriməyə. Koroğlu gördü ki, hə, necə fikirləşmişdisə
eləcədi. Hasan paşa onu salıb qoşunun düz ortasına. Özü də
qoşun nə qədərdi? Adam elə bil göbələkdi yerdən çıxır. Bir su içim
saatda dörd bir tərəf oldu adam.
Koroğlu bir belə baxdı, dedi:
– Hasan paşa, sən deyirdin ki, mən xotkarın böyük oğluyam. Yaxşı,
bəs oğulu atanın yanına aparmaq üçün bu qoşun, bu sursat, bu cəbbəxana
nəyə lazımdı?
Hasan paşa dedi:
– Koroğlu, sən indi mənim əlimdə əsirsən. Burada on beş min
qoşun var. Min canın olsa, biri mənim əlimdən qurtarmayacaq. Gəl
nahaq qana bais olma! Öz xoşunla təslim ol!
Koroğlu ətrafına nəzər salıb gördü qoşun getdikcə irəliləyir. Lap
üzük qaşı kimi qalıblar arada. Dedi:
– Hasan paşa, özün bilirsən ki, necə dəfələrlə mənim əlimə fürsət
düşüb, amma səni öldürməmişəm. Sən elə bilmə ki, mən səndən
qorxmuşam, ya öldürə bilməmişəm. Yox, mən səni, bax, bu gün üçün
saxlayırdım. İndi ya sənə verən Allah, ya mənə.
Koroğlu bunu deyib istədi ata tərəf getsin. Hasan paşa hökm elədi,
başındakı adamlar birdən siyirtməqılınc töküldülər onun üstünə. Dəli
Mehtər istədi dəlilərə hay vursun, Koroğlu əl elədi ki:
– Dayan!
Ondan döndü, paşaya dedi:
– Hasan paşa, gəl bu qoşunu qırdırma! Sən də atını min, mən də.
Bu meydanda vuruşaq. Ya sən məni öldür, ya mən səni. Bununla da
davamız qurtarsın.
Hasan paşa dedi:
– Bunlar hamısı qorxaqlıqdandı. Mən sənin fikrini başa düşürəm.
Sən bizi yubatmaq istəyirsən. Ancaq keçmiş ola. Xotkarın fərmanı
budu ki, sənin ya başını aparam, ya özünü.
Hasan paşa bunu deyib birdən başının adamlarına hay vurdu ki:
– Tutun, bağlayın qollarını!
Adamlar töküldülər. Koroğlu əlindəki şeşpəri tovlayıb bir sağa
hərlədi, bir sola hərlədi, özünə yol açıb çıxdı. Dəli Mehtər Qıratı buraxdı.
At bir dəfə fınxırıb dördəmə özünü yetirdi Koroğluya. Koroğlu qızılquş
kimi sıçrayıb atın belinə düşdü. Ondan üzün Hasan paşaya tutub
dedi:
Mən dəliyə hədyan söyləmə paşa,
Hünərlisən, gəl meydana, əfəndim!
Dağıdar ölkəni, çevirrəm taxtın,
Bularam cəmdəyin qana, əfəndim!
Mən bələdəm sənin cəngi-şəstinə,
Qılınc çəkib girrəm bu gün qəsdinə,
Hayqırıb meydanda gəlsəm üstünə,
Yetirərəm səni cana, əfəndim!
Baş əymərəm xotkar yazan fərmana,
Gələrsən əlimdən axır amana,
Koroğluyam, nərəm çıxar asmana,
Qoşun qaçar dörd bir yana, əfəndim!
Söz tamama yetişdi. Koroğlu bir dəli nərə çəkib özün vurdu qoşuna.
Hasan paşa da hay vurdu, qoşun dörd tərəfdən töküldü. Koroğlu üzün
Yağı qoruğuna tərəf tutub dedi:
Mərd igidlər dava günü gəlibdi,
At sürüb meydana çıxan gündü bu.
Müxənnətlər tər savaşa varıbdı,
Vuruban atından yıxan gündü bu.
Comərd igid heç qaçarmı meydandan?
Qılınc çəkib hayıf alaq düşmandan,
Qorxaq kəslər boyun əyib pünhandan
Sinilib xəlvətdən baxan gündü bu.
Qoç Koroğlu, qılınc götür dəstinə.
Müxənnət paşalar dolub qəsdinə,
Qarı düşman hücum edib üstünə,
Nizəni gözünə soxan gündü bu.
Dəmirçioğluya elə bir işarə bəs idi. Hay vurdu, dəlilər siyirməqılınc
töküldü qoşunun üstünə. Hasan paşa işi belə görəndə hay vurdu
ki, qoşun o tərəfə yerisin.
Koroğlu dedi:
– Hasan paşa, görürsən ki? Bax, indi sən mənim əlimdəsən. Bir
həmlədə səni yerlə yeksan elərəm. Amma ki, dəymirəm. Qoşununa
sərkərdəlik elə.
Dava qızışdı. Koroğlu dəliləri davada görəndə ürəyi telləndi. Dedi:
Dolun at belinə, qoç dəlilərim,
Xotkarı taxtından endirək, hoydu!
Talayaq mülkünü, alaq canını,
Evini başına endirək, hoydu!
Şığıyıb üstünə qəddini bükək,
Gərək Çənlibelə min əsir çəkək!
Paşanın başında gəlin turp əkək!
Şahın çırağını söndürək, hoydu!
Bir hayqırsam, polad qollar boşalar,
Düşmanlar əlimdən çəkər haşalar,
Öldürək xotkarlar, qıraq paşalar,
Meydanı məhşərə döndərək, hoydu.
Qeysəri öldürək, sərdarı tutaq.
Böyüyün, kiçiyin qol-qola çataq,
Ərəb at döşünə cümləsin qataq,
Çənlibelə əsir göndərək hoydu.
Gələr Koroğlunun damaqlı çağı,
Dəlilər məclisdə, xan Eyvaz sağı.
Aladı gözləri, qaşları yağı,
Bulğarlı xanımı dindirək hoydu!
Söz elə təzəcə tamam olmuşdu ki, qoşunun dal tərəfindən nərə
səsi gəldi. Koroğlu da, Hasan paşa da hər ikisi geri döndülər. Koroğlu
baxdı ki, Dəli Həsən üç min dəli ilə daldan özünü vurdu Hasan paşanın
qoşununa. Koroğlu qaldı məəttəl ki, bu necə olan işdi. O əvvəl-əvvəl
elə bildi ki, Dəli Həsən Hasan paşanın köməyinə gəlir. Baxdı ki,
kömək nədi? Dəli Həsən bir su içim saatda Hasan paşanın qoşununu
qatım-qatım qatlayıb, ağnatdı bu tərəfə. Dava qızışdı, nə qızışdı. Dəli
Həsən qızğın davada qışqırıb dedi:
– Ayə, Dəmiçrioğlu, vur!.. Qabaq sənin, dal mənim. Görək kim tez
qurtaracaq?
Dəmirçioğlu sözü eşitcək, qılıncı atdı yerə. Əl eləyib belindən kotan
zəncirini açdı. Dedi:
– Dəli Həsən, mənim dəstəm xırdadı. Görürəm ki, zənciri tovlamasam
səndən geri qalacağam. Ya mədəd!
Zənciri başladı hərləməyə. Qabaq kəsildi, dal kəsildi. Ortada da
Koroğlu özü. Qoşun başladı sağa, sola yayılmağa.
Eyvaz Hasan paşanın qoşununu belə görəndə qalxdı ayağa. Atı
minib bəndərgahlardakı dəlilərə hay vurdu. İki min dəli də Eyvazla sol
tərəfdən təpildi qoşuna. Koroğlu işi belə görəndə Qıratı cövlana
gətirdi, dedi:
Qıratım kişnəyib girər,
Atılar meydan başına.
Qılınc çəkib dəlilərim,
Od ələr düşman başına.
Yaxşı ər yaxşı at minər,
Ortada göstərər hünər,
Atılanda nizə, şeşpər,
Qaldırar qalxan başına.
Gər girişsəm çalhaçala,
Quş gərəkdi, qanad sala,
Çəkib uçurdaram qala,
Bəy, paşa, sultan başına.
Dava günündə Eyvaz xan
Yüz yağıya verməz aman,
Dolanıb olasan qurban,
Bir elə oğlan başına.
İgiddə olar namus, ar,
Dar gündə görər gücü kar.
Koroğlu, dəlilər, Nigar,
Yığılar dövran başına.
Hasan paşa gördü iş şuluqdu. Belə getsə buradan bir nəfər adam
qurtara bilməyəcək. Odu ki, hərci badabad deyib atın başını döndərdi,
bir dəstə qoşunla Koroğluya hücum elədi. Koroğlu Misri qılıncı çəkib
onları qabaqladı. De bir sağa vurdu, bir sola vurdu, qoşunun ağzını
sındırıb qaçağa saldı. Üzün dəlilərə tutub dedi:
Xotkar üstümüzə qoşun göndərdi,
Qırın, dəlilərim, eyləyək cəngi.
Çıxın qarınca tək dolun hər yandan,
Bilin ölkələrin mənəm firəngi.
Əlli nədi, altmış nədi, yüz nədi?
Daldalarda tənə-tənə söz nədi?
Dərə nədi, təpə nədi, düz nədi?
Mənəm gürbələrin şiri, pələngi!
Yaranandan bu meydanda tək mənəm,
Hər ləkə paşaya boyun əymənəm,
Qəsəm olsun, tər savaşdan dönmənəm,
Axır suda sınar suyun səhəngi!
Koroğlu fərmanı mərdi-mərdana,
Can-dil ilə qılınc vurram düşmana.
Baş əymirəm nə sultana, nə xana,
Mənəm igidlərin yeki-irəngi!
Axır ki, qoşun davam gətirə bilməyib təslim oldu. Koroğlu hay
vurub davanı dayandırdı. Hasan paşanın özünü də əsirlərin qabağına
salıb Çənlibelə gətirdi. Ondan üzün dəlilərə tutub dedi:
– Hanı Dəli Həsən?
Dəli Həsən dəlilərin içindən çıxıb Koroğlunun qabağına gəldi.
Yetişəndə qılıncın çıxardı, iki əllərinin üstündə tutub Koroğlunun
qabağında diz çökdü. Dedi:
– Qoç Koroğlu, hər şeydən qabaq mənim böyük bir taqsırım var.
Gərək ondan keçəsən. Mən sənə xəbər verməmiş bəndərgahları boşaldıb,
dəliləri götürüb getmişdim. Amma onu deyim ki, mən qəsdən
belə eləmişdim. Hasan paşanın qoşun ilə gəlməyini keşikçilər axşamdan
mənə dedilər. Onun qoşunu necə yerbəyer eləməyini, necə pusqu
düzəltdiyini mən görmüşdüm. Qorxdum ki, işi sənə xəbər versəm,
Çənlibelə səs düşə, düşmən işi bilə, fikrini dəyişə. Odu ki, səssizsəmirsiz
dəstəni götürüb gecə ilə onların dalında pusquya girdim.
Koroğlu dedi:
– Afərin. Mən elə belə də fikirləşirdim. Mən indi sənin bu günkü
işinin əvəzini vermək istəyirəm.
Ondan üzün tutdu Hasan paşaya. Dedi:
– Hasan paşa, sən mənim yolumda Mahmud paşanın qızı Dona
xatunu keçəl Həmzəyə verdirdin. Camal paşanın qızı Dünya xanımı da
Bolu bəyə vermək istəyirdin, ancaq ona qismət olmadı. Eşitdiyimə
görə sənin Bulqar xanım adında bir qızın var. Onu gərək Dəli Həsənə
verəsən. Götür bu saat bir namə yaz, göndər, Bulqar xanım gəlsin buraya.
Qorxma, bizdə bir qayda var, hərə öz istədiyinə gedir. Bəyənər
gedər, bəyənməz genə də sənin qızındı. Səninlə birinci şərtim budu.
Hasan paşa dedi:
– De görüm, ikinci şərtin nədi?
Koroğlu dedi:
– Hələ sən naməni yaz, ver, sonra da ikinci şərtimi deyəcəyəm.
Hasan paşa gördü ayrı əlac yoxdu. Kağız götürüb Koroğlunun
dediyi kimi yazdı. Koroğlu naməni alıb qoydu cibinə.
Ondan dedi:
– Hasan paşa, indi qulaq as, ikinci şərtimi deyim. Ancaq əslində
şərt deyil, mənim əhdimdi. İndi yerinə gəlib.
Koroğlu bunu deyib üzünü tutdu Dəli Mehtərə, dedi:
– Ayə, Dəli Mehtər, Qıratla Düratı buraya çək!
Dəli Mehtər o saat Qıratla Düratı çəkdi ortalığa.
Koroğlu dedi:
– Hasan paşa, mənim atam Alı kişi səni kişi bilib, bu iki atı sənə
bağışlamaq istədi. Bu yaxşılığın əvəzində sən bu atların üstündə onun
iki gözlərini çıxartdırdın. Odu ki, bu Çənlibelə gələndən mən əhd
eləmişəm. İndi əhdim yerinə gəlib. Nə qədər ki, ömrün var, Çənlibeldə
qalıb bu iki ata mehtər olacaqsan.
Ustad deyir bir neçə gündən sonra Bulqar xanım Çənlibelə gəldi.
Koroğlu onu Dəli Həsənə verib toyunu elədi.

Koroğlu dastanı (“Zərnişan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) – 22

Bəli, ustad dili mübarək olar. İndi sizə hardan xəbər verim, kimdən xəbər verim, Çardaxlı Çənlibeldə Qoç Koroğludan.

Koroğlunun kefi kök, damağı çağ idi. Oğulları Eyvazla Həsən sağsolunda qoluna qüvvət, dizinə taqət, gözünə işıq idi.

Həsən Dağıstandan gələndən sonra elə bil Çənlibelin ziynəti birə-beş artmışdı.

Həsən məşqləri ən çox Dəmirçioğlu ilə edirdi. Həsənin at minməsi, yəhərdə şahin kimi oturması, nizə oynatması, qalxan tutması, qılınc vurması, güşt tutması, toppuz endirməsi Koroğlunu qürrələndirirdi. Koroğlu Nigar xanımla məşqə baxırdı.

Məşqdən sonra Eyvazla Həsən Nigar xanımın yanına gəldilər.
Əvvəl-əvvəl analarına baş əydilər, sonra atalarının qarşısında əmrə
müntəzir dayandılar. Koroğlu arif adam idi. Dərhal işi başa düşdü,
Nigar xanımın üzünə baxdı. Nigar xanım Koroğlunun qəm dəryasına
qərq olduğunu görüb, gözünü ətrafına gəzdirdi. Cəmi Çənlibel dəliləri
onları elə qomarlamışdı ki, elə bil hamı Nigar xanımdan bir “hə”
cavabı gözləyirdi. Nigar xanım əlini-əlinə vurdu. Dəlilərin nərəsindən
yer-göy lərzəyə düşdü. Çənlibeldə bir məclis quruldu ki, ruzigarın
gözü hələ belə şadyanalıq görməmişdi. Piyalələr abı-kövsərlə doldu.
Eyvazla Həsən nuş etdilər. Dəli Mehtər Düratı, Ərəbatı meydana
gətirdi. Eyvazla Həsən altdan geyinib üstdən, üstdən geyinib altdan
qıfıllandılar. Eyvaz Dürün, Həsən Ərəbatın qantarğasını bərkitdi. Bir
göz qırpımında ayaqlarını üzəngiyə qoyub, qırğı kimi yəhərə
əyləşdilər. Məclisin dövrəsində gərdiş edib, Koroğlu ilə Nigar
xanımdan halallıq dilədilər. Nigar xanım oğullarının səfərinə bir söz
deməsə də, yaz buludu kimi dolmuşdu. İrəli yeridi, halallıq edib, izindi
– dedi. Düratla Ərəbat Nigar xanımın sözünə bənd imiş kimi şahə
qalxdılar, Dağıstana yön aldılar.
Ustadlar dili yüyrək olar, demişlər. Səfərin üçüncü günü şənlik
çıraqlarını öləzidən vaxtında cüt qardaşlar Ağqayanın qartalı kimi
Dəmirqapı Dərbənddə Ərəb paşanın həyətində atdan endilər. Möminə
xanımın oğlu Həsən gedəndən sonra gözlərinin qorasını o qədər sıxmışdı
ki, canında can, dizində taqət qalmamışdı. Saralıb sapa, incəlib
ipə dönmüşdü. İynənin gözündən saplanardı. Zil qaranlıqda oğlunun
səsini tanısa da, həyətdə dayananlardan hansının oğlu olduğunu anşıra
bilmədi. Eyvazı bağrına basıb duz kimi yaladı. Dedi:
– Doqquz ay, doqquz gün, doqquz saat, doqquz saniyə əzab əziyyətini
çəkdiyim, yüyürüyünün başını kəsdiyim dirəyim-diləyim oğul,
adam da anasını gözü yaşlı qoyarmı? Sən gedəndən sonra ixtiyar
babanı atanın düşmənləri öldürdülər. Gözlərim səni axtardı, oğul-oğul
deməkdən dilim düyün bağladı.
Eyvazla Həsən Möminə xanımın qoluna girib içəri keçdilər.
Möminə xanım oğlunu çırağın işığında tanıdı. Ana-bala yaz sarmaşığı
kimi bir müddət bir-birinə sarışdı. Göz gərək idi, bu səhnəni oxşayıb
tamaşa edəydi.
Gecədən xeyli keçəndən sonra Eyvaz mətləbin üstünə gəldi. Dedi:
– Anacan, ata-anamız səni Çənlibeldə cəmi dəlilərin, xanımların
ağbirçəyi görmək istəyir. Özün üçün nə əzizdi xəzinədən götür, ixtiyarındadı.
Söhbət uzandı. Eyvaz durub Düratla Ərəbatı yemlədi. Dan yeri
söküləndə Eyvazla Həsən yataqlarına uzandılar. O yatan üç gün, üç
gecə yatdılar. Ayılanda gördülər ki, Möminə xanım elə dəyişib, göz
istəyir tamaşa etsin. Bu üç gündə elə bil Möminə xanımın bütün gəncliyini
özünə qaytarmışdılar. Rəngi yalaf-yalaf yanır, ay xəcalətindən
üzünü bürümüş, gün utandığından buludların arxasına keçmişdi. Zərbaftalı
qırçın don Möminə xanıma elə yaraşırdı ki, elə bil cəmi hurilər
onun qarşısında hesaba duracaqdı. Eyvazla Həsən toqqanın altını
bərkitdilər. Eyvaz dedi:
– Anacan, yolçu yolda gərəkdi. Vədə naxələflik igidə qəbahətdi.
Möminə xanım çəkidə yüngül, vəzndə ağır xəzinədə nə varsa
yükünü tutub, qəflə-qatıra yük vurdurdu.
Mal sağını vaxtı qəflə-qatır Ərəb paşanın mənzilindən qalxdı.
Həsən uşaqlıq dostu, Dəmirqapı Dərbənddə igidlikdə, səxavətdə ad
qazanan yəhər ustası Fətəlini çağırtdı. Dəmirqapı Dərbəndin xanlığını
ona həvalə edib, camaatın dolanışığını ona tapşırdı.
Qəflə-qatır Çənlibelə yön aldı. Az getdilər, alçaqlı, ucalı dağlar
aşdılar, bir neçə gündən sonra onlar Yağı qoruğuna çatanda gün bir
sicim boyu qalxmışdı. Dəlilər Möminə xanımın pişvazına Yağı
qoruğunda durdular. Çənlibelə çatanda Möminə xanım gözlərinə
inanmadı. Hər yerdə dəlilər, xanımlar qayır-qayır qaynaşırdı. Möminə
xanımı hərə bir cür təsəvvür edirdi.
Möminə xanım atdan enəndə qəddi-qaməti, sürahi boyu, məğrur
yerişi elə bil Çənlibelə yeni bir ziynət verdi. Çənlibel xanımları
Möminə xanımın gözəlliyindən xəcalət təri tökdülər. Cəmi dəlilərin
anası Nigar xanım belə Möminə xanımın gözəlliyindən pozuldu. Ala
gözləri ixtiyarsız piyalə kimi doldu. Nigar xanımın yaz buludu kimi
dolduğunu görən Koroğlu telli sazın bəmini bəm, zilini zil kökləyib
bağrına basıb aldı görək nə dedi:
Gəl sənə söyləyim, ay xotkar qızı,
Ağlama, Nigarım, o da yarımdı.
Dediyin sözlərin çıxdımı yaddan?
Ağlama, Nigarım, o da yarımdı.
İrəli gəl tut əlinlə əlini,
Bülbül olan axtarmazmı gülünü?
Məndən ötrü tərk eylədi elini,
Ağlama, Nigarım, o da yarımdı.
Yaxşı bax sən Koroğlunun zatına,
Qılınc qalxanına, polad qatına,
Bir Eyvaz eşqinə, Həsən xatrına,
Ağlama, Nigarım, o da yarımdı.
Söz tamama yetişdi, Nigar xanım irəli yeridi. Möminə xanıma xoş
gəldin deyib, məclisdə Koroğlunun sol tərəfində əyləşdirdi. Möminə
xanımın gəlişi şərəfinə Çənlibeldə bir kef məclisi düzəldi ki, indiyə
qədər düzələn məclislərin şahı sayıldı. Dəlilər gecədən xeyli
keçənədək yedilər, içdilər, keflər duruldu, damaqlar çağ oldu.
Deyirlər, belə şən-şux məclislərdən sonra Koroğlu heç kəsin cürət
edib qapısını açmadığı qırxıncı otağa gedərmiş. Bir saat orda tək-tənha
oturduqdan sonra çıxarmış. Bu dəfə də Koroğlu həmin otağa girdi. Bir
saatdan sonra otaqdan çıxanda Həsən gördü ki, Koroğlu elə haldadı,
elə haldadı bıçaq vursan qanı çıxmaz. Gözlər qan çanağı kimi qıpqırmızı.
Həsən çox götür-qoy etdi, heç nə başa düşmədi. O gündən
sonra Həsən atasını gözdən qoymadı. Gördü ki, atası son günlərdə
həmin otağa tez-tez gedir. Hər dəfə də pəjmürdə halda, gözləri nəmli
otaqdan çıxır. Koroğlu bir dəfə də otağa girəndə, Həsən də astaca
onun arxasınca içəri girdi. Həsən baxdı ki, atası balaca bir sandıqça
açdı, oradan bir qız əksi çıxartdı, bir saat üzünə tamaşa etdi, sonra əksi
yenidən yerinə qoymaq istədikdə, Həsən atasının biləyindən yapışdı.
Həsən atasının əlindəki qızın əksinə baxdı. Qız nə qız, ay parçası. Elə
bil ki, Allahtala xoş günündə, xoş saatında, xoş dəqiqəsində qələmini
bu qızın hüsnünə çəkib. Bir baxan deyir, qoy bir də baxım. Həsənin
köhnə yarası qövr elədi. Yadına Əhməd xanın qızı Mehri xanım düşdü.
Axı, Mehri də bir qız idi, gözəllikdə bütün hurilər onun sanında durardı.
Mehrinin qəddi-qaməti, sürahi boyu, durna kimi can alan ala gözləri,
alma kimi qırmızı yanaqları, yüz min işvə ilə yerişi, ceyran kimi məğrur
duruşu gözləri önündə canlandı. Mehri xanımın Həsənlə ayrılığından
sonra çox xiffət çəkməsi, Həsənin atasından icazə alıb, Əhməd
xanın yanına qayıdarkən, qapıdan qalxan cənazəni görməsi, Həsənin
yaxa yırtıb, üz cırması, ağ gününün göy əskiyə düyülməsi ürəyinin
başını yandırdı. Ürəyi kövrəldi. Gözləri yaz buludu kimi doldu. Atasının
halına acıdı.
Dedi:
– Atayi mehriban! Söylə, bu kimdi? Nə üçün hər dəfə bu otağa
girib o qızın əksinə baxdıqdan sonra ağlayırsan? Məgər mən ölmüşəm
ki, qoç Koroğlu xiffət çəksin? Ya bu sirri mənə açmalısan, ya da anamı
da götürüb bu saat Çənlibeli tərk edəcəyəm.
Koroğlu dedi:
– Oğul, gəl daşı ətəyindən tök. Bunu bilməsən yaxşıdı. Elə şeylər
var ki, adama dəm gətirər, elə şeylər də var ki, qəm. Bu əksin gətirdiyi
dəm deyil, qəmdi. Mən isə səni qəmli yox, dəmli görmək istəyirəm.
Həsən dedi:
– Babacan! Dəm də, qəm də ekizdi. Oğlun başı ya dəmdə, ya
qəmdə gərək. Sən onun yerini, yurdunu de, dalısınnan işin yoxdu.
Koroğlu çox dedi, Həsən az eşitdi. Qırsaqqız olub babasının yaxasından
yapışdı. Koroğlu gördü Həsən zəli kimi yapışdığından qopan
deyil, əl uzadıb divardan Bulğurlu sazını götürdü. Bəmini bəm, zilini
zil köklədi. Üzünü oğluna tutub götürdü görək nə dedi:
Başına döndüyüm, gül üzlü oğul,
Qan ağlar, qan ağlar didələrimiz.
Yeddi ildi həsrətini çəkirəm,
Qan ağlar, qan ağlar didələrimiz.
Sənə söylədiyim sözün düzüdü,
Sinəmdəki məhəbbətin közüdü,
Ağ şəhərdə Qara paşa qızıdı,
Qan ağlar, qan ağlar didələrimiz.
İgid odu öz dərdini bildirə,
Düşməni ağladıb, dostu güldürə,
Koroğluyam, bu dərd məni öldürə,
Qan ağlar, qan ağlar didələrimiz.
Söz tamama yetdi. Həsən ağaya qalxdı. Əl-əl üstə babasından söz
istəmək üçün xahişə müntəzir dayandı.
Koroğlu işi belə görüb dedi:
– İzindi.
Həsən dedi:
– Ateyi mehriban! Ağ şəhərə özüm gedəcəm. Ya o qızı sənə gətirəcəm,
ya da bu başdan keçəcəm.
Koroğlu dedi:
– Oğul, sən məni düz başa düşmədin. Mən əksə baxanda ondan
ötrü ağlamıram ki, Qara paşanın qızını sənə analıq gətirə bilmirəm.
Ona görə ağlayıram ki, o qızı Çənlibelə gəlin gətirməyin vaxtı çatıb.
Səni isə hələ ağır səfərlərdə bərkdən-boşdan çıxarmamışam. Anan
Nigarı gətirməyə gedəndə mən artıq Rövşən yox, Koroğlu idim. O
vaxt mən anan Nigar üçün İstanbula gedərkən cəmi dəlilər mənimlə
getmək istədilər. Mən razı olmadım. İndi, oğul, atdı, arvaddı, papaqdı,
kişi üçün qeyrətdi. Səfər ağır, sənsə təcrübəsiz. Onunçün ağlayıram.
Atasından bu sözləri eşidən Həsən dedi:
– Atacan, sinəmə bir xanə söz gəlib, gör nə deyirəm:
İgid gərək atlana,
Atın minə, atlana.
Mərd odu ki, döyüşdə,
Hər yaraya qatlana.
İndi, ateyi-mehriban! Sınaq səndə, qüvvət məndə. Mizan səndə, ağıl
məndə. Bu meydan, bu da mən. Necə istəyirsən, elə də imtahana çək.
Koroğlu gördü Həsəndən yaxa qurtara bilməyəcək. Dedi:
– Oğul, mənim də sinəmə bir neçə xana söz gəlib. Qoy onu da
deyim, bəlkə başa düşəsən.
Aldı Koroğlu:
Başına döndüyüm, mehriban oğul,
Getmə, oğul, getmə Ağ şəhərə sən.
Təzəcə tapmışam qəndinən-noğul,
Getmə, oğul, getmə Ağ şəhərə sən.
Aldı Həsən:
Başına döndüyüm mehriban ata,
Ata, getməliyəm Ağ şəhərə mən.
Çağırram mövlanı dadıma çata,
Ata, getməliyəm Ağ şəhərə mən.
Aldı Koroğlu:
Ağ şəhərin poladdandı yanısı,
Hərlənsən tapmazsan, birdi qapısı,
Qarauldu böyük-kiçik, hamısı,
Getmə, oğul, getmə Ağ şəhərə sən.
Aldı Həsən:
Gərək Ağ şəhəri oda yandıram,
Hasarlar dağıdıb, qapı sındıram,
Qoşun qırıb, paşasını öldürəm,
Ata, getməliyəm Ağ şəhərə mən.
Aldı Koroğlu:
Koroğluyam niyyətimi yetirdim,
Paşalardan baci-xərac götürdüm,
Yeddi ildə bir əksini gətirdim,
Getmə, oğul, getmə Ağ şəhərə sən.
Aldı Həsən:
Koroğlusan, sən alınmaz qalasan,
Qoymam səni qəmə, yasa dalasan,
Həsən bəyəm, indi məni sına sən,
Ata, getməliyəm Ağ şəhərə mən.
Ata-bala sözlərini tamam eylədi. Koroğlu gördü yox Həsəndən
yaxa qurtarmaq çətin işdi. Axır əlacsız qalıb Həsəni Ağ şəhərə yola
salmaq üçün ziyafət düzəltdi. Nigar Koroğlunun sağında, Möminə
xanım solunda əyləşdi. Koroğlu ayağa qalxdı, dedi:
– Dəlilərim, yeddi ildi Qara paşanın qızı Zərnişan xanımın əksini
Çənlibeldə ayrıca otaqda gəlinim deyə saxlayıram. Mən, əksi dostum
mehtərbaşı Abdurrahmanın vasitəsilə əldə edə bilmişdim. İndii isə
sizdən nə danım, könlümə oğul toyu düşüb. Məsləhət sizdən, rüsxət
məndən.
Dəmirçioğlu dedi:
– Ay Koroğlu, igidi darda, taciri varda sınayarlar.
Eyvaz dedi:
– Onda gərək mən də gedəm. Dədələr demiş: “Qardaş qardaşa tən
gərək, tən olmasa gen gərək!”
Bəlli Əhməd dedi:
– Belə olmaz, Həsən bizdən güclü olsa da, hələ bərkə-boşa düşməyib.
Burada tək qüvvətli olmaqdan başqa, düşdüyü çətin vəziyyətdən
çıxmağı bacaran ağıllı məsləhətçi də gərəkdi. Dəli Həsənin bu
işdə hamıdan səriştəsi çoxdu. O, yerin altını da, üstünü də bilir. Tədbir
də igidin bir yaraşığıdı.
Nigar xanım dedi:
– Dəlilər! Mən görürəm ki, Koroğlu kimi hamınızın könlünə toy
düşüb. Nə olar, mübarəkdi. Amma igid yar sevməyə tək getməlidi.
Həsənin məşqi də, aşıq kimi məclis aparması da xoşa gəlir. Oxumağı
Aşıq Cünundan da geri qalmazdı. Bir də ki, Həsənin Yağı qoruğundakı
zarafatı nə tez yadınızdan çıxdı.
Aşıq Cünun elə bil, Nigar xanımın sözünə bənd imiş. Əlini qulağının
dibinə aparıb bir bayatı çəkdi, dedi:
Əziziyəm mərdanə,
Sözüm dedim mərdanə,
Qorxağa oğul deməz
Qoçaq ata, mərd ana.
Nigar xanım düz deyir. Həsən ustad aşıqlardan geri qalmazdı, ləfzi
şirindi. Saz heç kəsi dar-damanda qoymayıb. Bəzən onun gördüyü iş
bir qoşunun gördüyü işdən ötkün olur.
Koroğlu piyalə doldurdu. Həsən irəli yeriyib piyaləni atasından
qəbul etdi. Həsən piyaləni nuş edib qurtarmamış Dəli Mehtər Ərəbatı
meydana çəkdi. Həsən əvvəl-əvvəl Qəssab Alıyla, Zərqələm xanımla,
sonra Koroğlu, Nigar xanım, anası Möminə xanımla halallaşdı.
Ərəbatın belinə qalxanda Koroğlu dedi:
– Oğul! Ağ şəhərə sən bir mal-qara örüşə çıxanda, bir də naxır
axşam qayıdanda girə bilərsən. Ağ şəhərdə mehtərbaşı Abdurrahmanı
taparsan. Ancaq onun evinə qonaq düşərsən. O, səni mənim Bulğurlu
sazımdan tanıyacaq. Sənə nə desə, ona əməl et. Ağ şəhərdə özünü heç
kəsə nişan vermə. Qoy hamı səni aşıq kimi tanısın. Di, uğur olsun!
Həsən Ərəbatı meydanda cövlana gətirib, üz tutdu Ağ şəhərə.
Ustad dili yüyrək olar. Həsən günə bir mənzil, tey mənzil yolun damarını
qırdı. Ərəbat ağzını nəqqarə kimi açıb yel kimi uçurdu. Dan yeri
qızarar-qızarmaz Həsən Ağ şəhərə çatdı. Mal-qara örüşə çıxanda Ağ
şəhərin qala qapısından şəhərə girdi. Şəhərdə bir qədər fırlandı.
Gördü belə getsə mehtərbaşı Abdurrahmanı çətin tapacaq. Mal meydanının
baş tərəfində yerləşən nalbəndin yanına gəldi. Nalbənd dərhal
ayağa qalxdı ki, müştərisini dinləsin. Həsən dedi:
– Nalbənd qardaş! Atım bir az azarlayıb. Mehtərbaşı Abdurrahmanı
salğa veriblər. Onun evinin yerini deməzsən?
Nalbənd şəyirdini çağırıb dedi:
– A bala, yanşağı mehtərbaşıgilə ötür, özün də tez qayıt.
Həsənlə şəyird bir-iki dolanbac küçə keçib mehtərbaşının evinə
çatdılar. Şəyird iri çaxçaxlı qapını göstərib dedi:
– Yanşaq! Bu da mehtərbaşının evi.
Həsən cibindən bir az xırda-quruş çıxarıb şəyirdin ovcuna basdı.
Sağ ol deyib, doqqaza yaxınlaşdı. Mehtərbaşı gördü bir atlı doqqazdan
içəri girdi, onun bu boyda, bu buxunda dostu, tanışı olmayıb. Yanyörəsindən
yanşaqdan çox Koroğluya oxşayır. İrəli yeridi. Yanşağın
salamını aldı. Oğlanın ədəb-ərkanı xoşuna gəldi. Atı talvarın altında
rahladı. Yanşağı evə dəvət etdi. Çay-çörək ortaya gəldi, yeyib, içdilər.
Mehtərbaşı dedi:
– Baba mehtər! Biz yanşaqlar söhbəti sözlə deyəndə dilimiz od
tutub yanır, əgər izin versəydin sözümü sazla deyərdim.
Mehtərbaşı:
– İzindi, yanşaq!
Həsən Bulğurlu sazı köynəkdən çıxardı, sazın bəmini bəm, zilini
zil köklədi. Götürdü görək mehtərbaşı Abdurrahmana özünü necə
nişan verdi:
Gəl sənə söyləyim, mehriban əmi
Babam məni bu diyara göndərib.
Ahu-fəqanından çox çəkir qəmi,
Babam məni bu diyara göndərib.
Abdurrahman:
Başına döndüyüm ay cavan oğlan,
Baban kimdi, onu mənə deyirsən?
De, niyə ağlayıb çox çəkir fəğan,
Baban kimdi, onu mənə deyirsən?
Həsən:
Paşa, xotkarlardan xərac alıbdı,
İndi görsən saralıban solubdu,
Bu şəhərdə intizarı qalıbdı,
Babam məni bu diyara göndərib.
Abdurrahman:
Tək qoç Koroğludu igid, ad alan,
Paşalar mülkünə talanlar salan,
Bəs o kimdi saralıban həm solan,
Baban kimdi, onu mənə deyirsən?
Həsən baxdı ki, mehtərbaşı deyəsən ya həddindən artıq arif, yaxud
da qanacaqdan bir balaca karsaladı. Odu ki, özü-özünə dedi: Gəl buna
“Atüstü” üzərində bir Koroğlu bayatısını nərə çək, sonra təxəllüsünü
isnad ver. Dedi:
– Mehtərbaşı sənə yazığım gəlir, qulağına bir lopa pambıq tıxa.
Yazıqsan. Sonra məni vayqanlı görmə.
Bunu deyib Həsən bir dəli nərə çəkdi. Elə bil göy yarıldı, ildırım
çaxdı:
Yerdən dursa Koroğlu,
Torun qursa Koroğlu,
Qan sel kimi tökülər,
Bir qıy vursa Koroğlu.
Yar yolunda mən də qolu bağlıyam,
Ah çəkibən, sinəm üstü dağlıyam.
Adım Həsən, qoç Koroğlu oğluyam,
Babam məni hüzuruna göndərib.
Abdurrahman:
Abdurrahmanam, bil mehtərlik peşəmdi,
Xoş gəlibsən, sənə qurban başımdı,
Koroğlu da əzizim, qardaşımdı,
İndi bildim, baban kimdi deyirsən.
Həsən sazla dediyini sözlə mehtərbaşına dedi. Mehtərbaşı dedi:
– Oğul, səni imtahana çəkmək yersizdi. Onsuz da Koroğlu Bulğurlu
sazı ancaq ən əziz adamına verə bilər. Amma oğul, mən bilən onun
Həsən adlı oğlu yoxdu. Mən tanıdığım oğlunun adı Eyvazdı.
Həsən dedi:
– Elədi, əmi. Mən Dəmirqapı Dərbəndli Ərəb paşanın qızı
Möminə xanımdan olan oğluyam. Adı mənə atam yox, babam veribdi.
– Hə, indi bildim. Amma oğul, nə badə buralarda özünün Koroğlunun
oğlu olduğunu, Çənlibeldən gəldiyini ağzından qaçırasan. Qara
paşa diri-diri dərinə saman təpər. Mətləbin də mənə aydındı. Zərnişan
xanımın əksini biz yeddi ilə çalışıb əldə edə bildik. Niyyətin xoş olsa
da, onun özünü əldə etmək çox müşkül işdi.
Həsən dedi:
– Əmican, sən onun yerini, yurdunu mənə salğa ver, qalanında işin
yoxdu, özüm düzəldərəm. Mehtərbaşı gördü ki, Həsən çox qırdırmasına
gedir. Buna heç Tanrı törpüsü dəyməyib, elə öz dediyini deyir.
Mehtərbaşı dedi:
– Oğul, ağıl-ağıldan süyüşüklü olar. Fatma qarı ilə məsləhətləşək.
Belə işlərdə onun səriştəsi çoxdu.
Mehtərbaşı qonşularındakı Fatma qarını çağırtdırdı. Fatma qarı
içəri girəndə Həsənin boy-buxunu, xətti-xalı xoşuna gəldi. Ürəyində
bərəkallah səni doğana, allah saxlasın – dedi. Qarı qonağa xoş gəldin
deyib taxtın bir tərəfində oturdu.
Həsən baxdı ki, Fatma qarı lap Aşıq Cünunun dediyi kimidi.
– Qarılar dürlü olur, qarı var iman quran, qarı var ilan vuran, qarı
var ipəyi, qarı var köpəyi, qarı var holdurum hop, qarı var koldurum
kup, qarı var balağı batdaq, qarı var dabanı çatdaq. Bu qarı çoxbilmişdi.
Üz-gözündən zəhər yağsa da ipəyidi, iman qurandı. Dil tapmaq olar.
Mehtərbaşı dedi:
– Qarı nənə, sənə bir işimiz düşüb. Əl bizim, ətək sənin.
Qarı dedi:
– Ə, mehtərbaşı! Mən baytar deyiləm, nalbənd deyiləm. Sənin
mənə nə işin düşəcək? Atlarıyın nalı tökülüb nalbənd çağır, saqqo
olub, qotur düşüb nə çoxdu Ağ şəhərdə baytar.
Mehtərbaşı gördü qarı mətləbdən uzaqlaşdı. Dedi:
– Fatma qarı, bütün ilxı qurban olsun sənin bir ağ saçına. Bizim
dərdimiz at dərdi deyil. Sən Qara paşanın evinə gedib, gəlirsən. Necə
edə bilərik Zərnişan xanımı bizim bu cavan oğlanla bir dəfə görüşdürəsən?
Fatma qarı Zərnişanın adını eşitcək, elə bil onu ilan çaldı. Yerindən
dik atıldı. Az qaldı qapını qoyub bacadan çıxsın. Həsən qarının
qarşısını kəsdi.
– Nənəcən, biz sənə bir şey eləmədik. Sözdü soruşduq. Kömək
etsən də, etməsən də öz işindi. Biz sənin ağbirçək imanına pənah
gətirdik. Qarı baxdı Zərnişan xanıma layiq bir oğlan varsa da elə budu.
Amma özünü sındırmadı, dedi:
– Oğul, sən qonaqsan. Bu gün burdasan, sabah Allah bilir harda,
amma mehtərbaşı ağlını itirib. Ağ şəhərdə Zərnişan xanımın adını
tutanı diri-diri divara hörürlər. Canına yazığın gəlsin. Nə qədər söz
Qara paşaya çatmayıb, pələ-püsəni burdan yığışdır. Hələ bu neçə ildə
Zərnişan xanımın üzünü birbaşı papaqlı inni-cinni görməyib. Əgər
görməyə cürət edən olubsa, onu baxdığı yerdə qulaqlarından divara
mıxlayıblar.
Mehtərbaşı dedi:
– Ay Fatma qarı, biz səndən tədbir dilədik, daha səndən ölüm
istəmədik. Rəhmətliyin qızı, biz hələlik ölməyə tələsmirik. Sənə nə
olub?
Həsən əl atıb cibindən bir ovuc axça çıxartdı. Qarının ovcuna
basdı, dedi:
– Nənə, hələlik əl xərcliyindi. Nəmərin sonra.
Qarı baxdı axçaların hamısı qızıldı. Gözü kəlləsinə çıxdı, dedi:
– Oğul, Zərnişan xanım hər cümədən cüməyə Bülbüllü bağa seyrəngaha
çıxır. Mən hər cümə axşamı onun əl-ayağına xına qoymağa
gedirəm. Əksin varsa mənə ver. Kim bilər, xına qoyanda çalışaram ki,
yerə düşsün. Zərnişan xanım soruşsa deyərəm ki, nəvəmdi. Əgər bir
şey öyrənsəm, axşam sənə deyərəm – deyib, qarı xudahafisləşib getdi.
Mehtərbaşı dedi:
– Oğul, Həsən. Fatma qarını yaman yerdə yaxaladın. O, imanından
keçər, qızıl axçalardan keçməz. İndi eşit, Qara paşanın bir atı var.
Adına Aşqardor deyərlər. O atı ələ gətirə bilməsək heç bir iş görə
bilmərik. Hələ cümə gününə var. İndi sən pay-piyada Bülbüllü bağa
tərəf get. Yerini-yurdunu manşırla. Elə et ki, heç kəs səndən şübhələnməsin.
Yoxsa işlər şuluq olar. Qaş qayırdığımız yerdə, göz tökərik.
Ustad dili yüyrək olar. Aradan bir az keçmişdi ki, Fatma qarı təngənəfəs
özünü yetirdi mehtərbaşıgilə. Dil boğaza qoymadı. Elə ütələk
danışdı ki, elə bil ağzına kişmişli südlü aş tökmüşdülər. Nə handan, nə
hana qarı sözünə ara verdi.
Mehtərbaşı dedi:
– Ay rəhmətliyin qızı, nə olub? Bir insan kimi danışsana.
Qarı dedi:
– Ay oğul, elə Zərnişan xanımın ayağına təzəcə xına qoyurdum ki,
əksin tıpp eləyib yerə düşdü. Saymazyana əksi yerdən götürüb, öpüb
gözümün üstə qoydum. Sonra əksi qoynuma qoymaq istəyirdim ki,
Zərnişan xanım dedi:
– Qarı, ver görüm o nə əksidi?
Dedim:
– Nənən canına fəda olsun, nökərin Həsəndi, nəvəmdi. Buralardan
çox-çox uzaqlarda, Qaf tərəflərdə olur. Qoca nənəsini unutmayıb,
yada salıb. Əl boyda əksini göndərib. Bu cümə günü qonaq gələcək.
Zərnişan əksə təfərrincə baxdı. Şəkildə qarının sifətinin cizgiləri
arasında heç bir oxşarlıq əlaməti görmədi. Dedi:
– Qoca kaftar, nə qədər dərinə saman təpdirməmişəm, bu mürtəd
pəzəvəngin kim olduğunu söyləməlisən.
Oğul, istədim ki, xanımın fikrini azdırım, bir şey çıxmadı. Axırda
düzünü deməli oldum. Dedim:
– Xanım, Allahdan gizli olmayanı səndən nə gizlədim. Bu bir
oğlandı ki, boy-buxununa baxanda papaq düşür. Deyirsən bir də baxım.
Allah ondan heç nəyi əsirgəməyib. Kim olduğunu bilmirəm. Mehtərbaşının
qonağıdı. Hardansa qərib-qürbət eldən səni deyib gəlib. Yan
yörəsindən ona oxşayır.
O kimdi? – deyə Zərnişan xanım boğazımdan yapışdı. Dilim topuq
çal-çala Koroğlu deyə bildim. Oğul, Zərnişan xanım mənə bir şillə
çəkdi ki, gözümdən od parladı. Dedi:
– İlan vuran qarı, düzünü de, bu işi başqa bir adam da bilirmi?
Dedim:
– Xanım, imansız ölüm, üstümdə su tapılmasın, ocaq qalanmasın,
əgər bu sirri bir adam bilirsə.
Dedi:
– Yaxşı, şəkil qalsın. Qonağına da de ki, qoy bu cümə Bülbüllü
bağa gəlsin.
İndi oğul, sən oba yatandan sonra Bülbüllü bağa get. Özünə pünhan
bir yer seç. Gün şaxıyanda Zərnişan xanım küləfrəngidə olacaq. Qızlar
isə öz yerlərinə dincəlməyə gedəcəklər. Fürsəti fövtə verməzsən.
Özünü dərhal salarsan küləfrəngə.
Həsən qarıya bir qədər də xərclik verib yola saldı. El-oba şirin
yuxuda ikən Həsən qarı dediyi kimi elədi. Gün şaxıyanda Həsən özünü
Zərnişanın küləfrəngisinə verdi. Həsən baxdı ki, Zərnişan bir qızdı,
Züleyxa onun əlinə su tökməyə yaraşmaz. Qız deyirəm, qızdırma demirəm.
Ağız püstə, burun hind fındığı, sinə Səmərqənd kağızı, göz piyalə,
mah camalı bərq vurub yanır. Baxdıqca adamın gözünün şoqunu aparır.
Diqqəsi minar, əl vurma sınar, bax kənarda dur, mələr-müskün kimi
boynunu bur. Həsən şəklə baxdı, qıza baxdı. Zərnişan xanımın gözəlliyi
onu oda yaxdı. Gözlər gözlərə sataşdı, ürəklər söz alıb danışdı.
Zərnişan xanım özünü sındırmayıb dedi:
– Ədə, gavur oğlu yanşaq, sən hara, bura hara? Bura quş gəlsə
qanad, qatır gəlsə dırnaq salar. Bir qaşıq qanındanmı, yoxsa şirin
canındanmı keçibsən? Çoxdandı ki, əyləncəsiz qalmışdıq. İndi əmr
edərəm, sabah səni meydanda məhşər ayağına çəkərlər. Vaxtsız özünü
bozardan əmlik kimi dərini boğazından çıxararlar. Saman təpib qala
qapısından asarlar. Sənin kimi heyvərə yanşaqların bir də Bülbüllü
bağa girməsi üçün dərs olar.
Həsən dedi:
– Xanım, bağışla. Mənim dərim o qədər də asan soyulmaz.
Dərimə saman təpmək üçün qurd oğlu qurd gərək. İzin ver, sinəmə bir
neçə xana söz gəlib onu deyim. Sonra istər öldür, istər dara çəkdir. Baş
mənim, fərman sənin.
Zərnişan xanım yanşaqı sınamaq üçün elə qışqırdı ki, səsinə dayəsi
gəldi. Zərnişan ehtiyatsızlıq etdiyindən peşiman oldu. Ürəyində özözünü
danladı. Nə edə bilərdi. İş-işdən keçmişdi. Dedi:
– Bağbanı səslə. Babama xəbər versin. Bu heyvərəni tutsunlar.
Həddini ona bildirsinlər.
Dayə baxdı ki, xanım qeyzlənib, dedi:
– Ömür-günümün bəzəyi, tələsmə. Yanşaqdı, bəlkə də bilməyib,
heyvərəlik edib. Onsuz da onun əcəli sənin əlindədi. Qoy bir-iki xana
söz oxusun. Bəlkə heç yanşaq deyil. Gavurun biridi, pəzəvəngliyinə
salıb.
Zərnişan baxdı ki, dayəsi də bu igidin ələ keçməsini istəmir. Ürəyindən
olmasa da, könüllü-könüllsüz dedi:
– Heyvərə yanşaq, dayəmə qurban ol. Mən ölümün üçün tələsmirəm.
Ölüm qabağı amandasan. Oxu, izindi.
Həsən Bulğurlu sazı aldı sineyi sandığa.
Aldı Həsən:
Gözəllər çıxıbdı seyrəngahına,
Bənzəyir cənnətə bu bağlar indi.
Mən qurbanam gözəllərin şahına,
Bənzəyir cənnətə bu bağlar indi.
Zərnişan xanım siyah saçından üç tel ayırdı, turuncu məmələri
üzərində saz edib götürdü görək cavabında nə dedi:
Yanşaq, dəlisənmi, yoxsa divanə?
Düşmüsən ölümün bazarına sən.
Qov kimi canını salıbsan oda,
Dözməzsən bu eşqin azarına sən.
Aldı Həsən:
Yanşaqların peşəsidi söz demək,
Balı qəndi qatıb şirincə yemək,
Yasaqdımı bu yerləri de, gəzmək?
Dönübdü gülşənə bu bağlar indi.
Aldı Zərnişan xanım:
Yanşaqsan, yamanca, amma dillisən,
Mən bilirəm qərib, uzaq ellisən,
Adın nədi, de hansı məkanlısan?
Düşərsən babamın nəzərinə sən.
Aldı Həsən:
Adım Həsən bəydi, şirin dilliyəm,
Qolu qüvvətliyəm, dəliqanlıyam.
Koroğlu nəsliyəm, Çənlibelliyəm,
Düşüb diyarına güzarım indi.
Aldı Zərnişan xanım:
Bu yerlərin söhbətiyəm, sazıyam,
Yüz qız içrə gözəllərin gözüyəm,
Zərnişanam, Qara paşa qızıyam,
Söylə, niyə gəldin güzarıma sən?
Söz tamama yetdi. Zərnişan xanım dedi:
– Həsən, eşitdiyimə görə Koroğlu yeddi ildə əksimi zorla əldə
edib. İnşallah, indi də yeddi il sənin yasını tutar. Xotkar qızı əlinə xına
qoymaq əvəzinə başına qara bağlar. Cavansan, canına yazığın gəlsin.
Nə qədər ki, qanın Qara paşanın əlində qəltan olmayıb, sürük əppəyini
götürüb burdan get. Zərnişan xanım bu sözlərinən Həsəni imtahan
edirdi, görsün ona yar şirindi, yoxsa can.
Həsən baxdı ki, Zərnişan xanım onu hərbə-zorbası ilə imtahana
çəkir. Odu ki, özünün igidliyini ona isnad verərək dedi:
Mərd oğulun nişanəsi
Qanında gərək igidin.
Çəkməyə özgədən minnət,
Canında gərək igidin.
Bir igidin olsa sanı,
Vurar qılınc, tökər qanı,
Gürzü, nizəsi, qalxanı,
Qolunda gərək igidin.
İgid odu ola gücü,
Ala qalaları, bürcü,
Ovxarlı Misri qılıncı,
Belində gərək igidin.
Koroğlunun balasıyam,
Hər sözünü qanasıyam,
Dediyini danasıyam,
Sözü düz gərək igidin.
Mən Həsənəm, Qurdoğluyam,
Düşmənimə dərd oğluyam,
Nəsilcən, bil, Koroğluyam,
Arxası gərək igidin.
Söz tamama yetdi.
Həsən baxdı ki, Zərnişan xanımın dili dediyini ürəyi demir. Özözünə
dedi: Koroğlu demiş, gəl sən bunun uşaqlığını, cavanlığnı,
qocalığını yadına sal, bəlkə ürəyi yumşala.
Aldı Həsən:
Üç yaşından beş yaşına varanda,
Yenicə açılmış gülə bənzərsən.
Beş yaşından on yaşına varanda,
Arıdan saçılmış bala bənzərsən.
Zərnişan xanım özünü saxlaya bilmədi, şaqqanaq çəkdi. Dedi:
– Əyə, gavur oğlu yanşaq. Cümlə gündoğandan günbatan buğa
boynu buran, igid pəhləvanlar qolunu qıran ərənlər mənim dərdimdən
ölür. Sən də başlamısan mənə üç yaşından, beş yaşından oxumağa.
Həsən baxdı ki, mətləbi Zərnişan xanıma çatmadı. Dedi:
– Xanım, sazı, sözü dinlərlər. İlk kəlmədən adama gülməzlər.
Hələ gör ustad sonrakı halına nə deyir.
Aldı Həsən:
On dördündə sevda yenər başına,
On beşində cavan girər duşuna,
Çünki yetdin iyirmi dörd yaşına,
Boz-bulanıq axan selə bənzərsən.
Otuzunda kəklik kimi səkərsən,
İgidlik eyləyib qanlar tökərsən,
Qırxında əl haramından çəkərsən,
Sonası ovlanmış gölə bənzərsən.
Əllisində əlif qəddin çəkilər,
Altımışında ön dişlərin tökülər,
Yetmişində qəddin, belin bükülər,
Karvanı kəsilmiş yola bənzərsən.
Səksənində sinir yenər dizinə,
Doxsanında qübar qonar gözünə,
Koroğlu der, çünki yetdin yüzünə,
Uca dağ başında kola bənzərsən.
Söz tamama yetdi. Həsən baxıb gördü ki, dayə ilə Zərnişan xanım
bir-birini elə qucaqlayıblar ki, illər-aylar həsrətlisi kimi. Dəm veriblər
göz yaşına. Anladı ki, söz yerinə düşdü. Dedi:
– Zərnişan xanım, mən qoç Koroğluya söz vermişəm. Öldü var,
döndü yox, vaxt daralır. Sən tədbirini de.
Zərnişan gördü Həsən sözündə bütövdü. Hədə-qorxu yeri deyil.
Dedi:
– İndi vaxtdı, ayrılmalıyıq. Axşam üstü dayəm dalınca gələcək.
Mehtərbaşı Abdurrahman atamın Aşqardor atının töyləsini yaxşı tanıyır.
Atın töylədən çıxarılmasına o tədbir tökər.
Həsən Zərnişan xanımla, dayə ilə halal-hümmət eləyib Bülbüllü
bağdakı pünhan yerinə çəkildi. Bir azdan bağ boşaldı. Həsən özünü
verdi mehtərbaşının evinə.
Mehtərbaşı dedi:
– Oğul, Həsən. Necə gəldin, oğlansan, ya qız?
Həsən dedi:
– Abdurrahman əmi, oğlanam.
Sonra da o başına gələnlərin hamısını mehtərbaşıya nağıl elədi.
Axşama hazırlıq görüldü. Dayə Həsənə dedi ki, götür çarşovu,
Zərnişan xanım bizi sarayda gözləyir.
Şenlik şirin yuxuda ikən tədarük görüldü. Zərnişan da Həsən kimi
altdan geyinib, üstdən, üstdən geyinib altdan qıfıllandı, yaraqlandı,
yasaqlandı.
Mehtərbaşı Abdurrahman da qala qapısının ağzında Ərəbatla Həsəni
gözləyirdi. Həsən mehtərbaşının dediyi kimi Zərnişanı götürüb Aşqardorun
tövləsinə yön aldı. Tövləbaşıya bir kisə qızıl verib dedi:
– Tövləbaşı, al bu axçaları, yeddi arxdan dolananına belə bəsdi. Atı
tövlədən çıxarana kimi dinmə, danışma.
Tövləbaşı tez kisəni qoynunda gizlətdi. Həsən tövləyə girəndə istədi
ağzını açıb qışqırsın. Zərnişan xanım ley kimi onun başının üstünü kəsdi.
Əlindəki qamçının dəstəyi ilə kişinin başına elə vurdu ki, yazıq meyid
kimi yerə sərildi. Həsən Aşqardoru tövlədən çıxaranda gördü ki, tövləbaşı
yerə sərilib. Zərnişan xanımın üzünə baxdı. Zərnişan xanım dedi:
– Belə yaxşıdı, səs-küydən uzaq olarıq.
Həsən Aşqardorun belinə qalxan kimi Zərnişan xanımı tərkinə
aldı. Atı qala qapısına tərəf sürmək istədikdə tövləbaşı qışqırdı:
– Qaravul, qaravul…
Səs-küy yayıldı. Qaravullar hər yerdə bəndi bərəni kəsdilər.
Zərnişan xanım dedi:
– Həsən, işlər şuluxdu. Əlac Aşqardora qalıb. Ata bir qamçı çək.
Həsən Aşqardora elə bir qamçı çəkdi ki, at yay kimi dartılıb qala
qapısının üstündən aşırıldı. Qapı açılıb qoşun çıxanacan mehtərbaşı
Ərəbatın üzəngisini basdı. Həsən qırğı kimi Ərəbatın yəhərinin qaşında
oturdu. Qoşun Həsənlə Zərnişan xanımın dalınca at saldı. Həsən dedi:
– Zərnişan xanım, deyəsən qoşun bizdən əl çəkməyəcək. Bir də
ki, Çənlibeldə dəlilər elə bilər ki, mən oğurluq edib səni qaçırmışam.
Sən bir az gözlə, mən qoşunla haqq-hesabı çürüdüm.
Zərnişan xanım dedi:
– Sən Qara paşanı tanımırsan. Onun qoşununun sayı, hesabı yoxdu.
Sən tək, onlar çox. Sür, yolçu yolunda gərək.
Həsən dedi:
– Yox, Zərnişan xanım! Bəs eşitməmisən:
Arif olan söz qana,
Söz anlaya, söz qana,
Yüz min tülkü yığılsa,
Neyləyər bir aslana?
Bu sözləri deyəndən sonra Həsən Ərəbatın başını qanırdı. Özünü
qoşuna vurdu. Sağdan vurub soldan, soldan vurub sağdan çıxdı. Qoşunu
qatdam-qatdam etdi. İşi belə görən Qara paşa meydana at sürdü.
Aldı Qara paşa:
Sənə deyim, əcəm oğlu,
Oğlan, qaytar Aşqardoru.
Qoşun verər sənə yolu,
Oğlan qaytar Aşqardoru.
Aldı Həsən:
Sənə deyim, Qara paşa,
Paşa, verməm Aşqardoru.
Qoşun versə mənə yolu,
Paşa, verməm Aşqardoru.
Aldı Qara paşa:
İgid tutmaz uşaq işin,
Tutub kəsdirərəm başın,
Qurd-quşa yem olar leşin,
Oğlan, qaytar Aşqardoru.
Aldı Həsən:
Aşqardoru gətirmişəm,
Mən mətləbi bitirmişəm.
Zərnişanı götürmüşəm,
Paşa, verməm Aşqardoru.
Qara paşa gördü ki, bu pəhləvanı sözlə başa salmaq çətindi. Fikirləşdi
ki, gəl yenilməz pəhləvan Poladı isnad ver. Bəlkə qorxub Aşqardoru,
Zərnişan xanımı qaytara.
Aldı Qara paşa:
Əmr versəm Polad gələr,
Anan, bacın ağlar qalar,
Qara paşa bağrın dələr,
Oğlan, qaytar Aşqardoru.
Aldı Həsən:
Hər hadyana baxmaz Həsən,
Poladsan, paşasan, nəsən?
Min iyidə tək mən bəsəm,
Paşa verməm Aşqardoru.
Söz tamama yetdi. Meydan yenidən qızışdı. Bir tərəfdən Həsənlə
Ərəbat, o biri tərəfdən də Zərnişan xanım yenidən özlərini qoşuna
təpdilər. Qara paşa gördü ki, qoşunun başı bostan kəliyi kimi yerlə
yeksan olur.
Paşa əmr verdi ox atanlara:
– Necə olursa-olsun, əcəm oğlunu yaralı tutmalı, Zərnişanla Aşqardoru
oxdan gözləməli.
İşi belə görəndə Həsən dedi:
– Zərnişan xanım, ox atanlar namərd olar. Kişilik qeyrəti çatıb
əlbəyaxa döyüşə girməzlər. Dəmirçioğlu deyərdi ki, belə hallarda ox
məsafəsindən uzaqlaşmalı, düşməni çəkiyə çəkməli. Mən qoşunun
sağ cinahını yaracağam. Orada cinahı saxlayan sənin qardaşlarındı.
Allah ya onlara verər, ya da mənə. Aşqardoru Ərəbatın dalınca sür.
Həsən qoşunun sağ cinahını yarıb Zərnişanın altı qardaşını qanına
qəltan elədi. Qoşunun qomarğasından yenicə çıxmışdılar ki, haçabaş
ox Həsənin kürəyindən dəyib döşünün altından çıxdı. Zərnişan Aşqardoru
Ərəbata yanladı, Aşqardora acı bir qamçı çəkdi. Atlar bir göz qırpımında
yel kimi uçdular. Zərnişangil sıldırımlı bir dağ ətəyinə gəlib
çıxdılar. Zərnişan ətrafı axtardı. Böyük bir kaha tapdı. Atları kahaya
sürdü. Həsəni uvuqla atdan endirdi. Haçabaş oxun uc hissəsini qılıncla
kəsib, sümbəsini kürəyindən dartıb çıxartdı. Həsən od tutub yanırdı.
Qan çox itirmişdi. Zərnişan yasəmən saçını yaranın üstünə basıb
Həsənin başını dizinin üstünə qoydu. Həsənin bu halına dözməyən
Zərnişan yanıqlı bir bayatı çəkdi:
Əziziyəm yar qana,
Yar oxuya, yar qana.
Yaralı bir tərlanam,
Sığınmışam yarğana.
Zərnişan xanımın ürəyi soyumaqdansa, bir az da kükrədi. Aldı görək
nə dedi:
Qadir mövlam, səndən kömək dilərəm,
Həsən yaralıdı, dərman istərəm.
Neştər alıb bağrım başın didərəm,
Həsən yaralıdı, dərman istərəm.
Hər müşkül işləri bitirən sənsən,
Dinsizi imana gətirən sənsən,
Həzrəti həsrətə yetirən sənsən,
Həsən yaraılıdı, dərman istərəm.
Qara paşa susayıbdı qanına,
Ox dəyibdi, od düşübdü canına,
Necə gedim Koroğlunun yanına,
Zərnişanam, xuda, dərman istərəm.
Zərnişan dayəsindən eşitmişdi ki, dağlarda bitən kəklik otu ilə
sarıçiçəyi əzib, ərgən qız döşündəki maya ilə qarışdırıb ox, nizə, qılınc
yarası üstə qoysan, yara tez sağalar. Tez durub ətrafdan bir qalaq kəklik
otu, sarıçiçək topladı. Onları daş üzərində əzdi. Üzünü yana çevirib
turunc məmələrini büllur köynəyindən çıxartdı. Bir sıxdı heç nə gəlmədi,
iki sıxdı döşü ağrıdı, üç sıxdı döşündən qan irin kimi maya çıxdı.
Onu əzdiyi otla qarışdırıb Həsənin yarası üstünə məlhəm qoydu. Həsən
üç gün, üç gecə yuxuya getdi. Zərnişan xanım baxdı ki, budu göy
üzündə bir dəstə durna qatarı havalanıb gedir. Bir qərib-qərib ötən
durnalara, bir də başını dizi üstünə qoyduğu yaralı Həsənə baxdı. Ürəyi
qubar eylədi. Götürdü öz halını duranlardan Çənlibelə belə ismarladı:
Qatar-qatar uçan durna,
Uçuşuna qurban olum.
Cıqqaların burma-burma,
Cıqqanıza qurban olum.
Namərd mətləbə yetməsin,
Yağı sizi incitməsin,
Avazın qəmgin etməsin,
Avazına qurban olum.
Zərnişan da yarın öyər,
Bağrının başını oyar,
Çənlibelə salam deyər,
Salamına qurban olum.
Söz tamam oldu. Qəhr Zərnişanı boğdu. Ala gözlər bahar buludu
kimi sifqarıdı.
Zərnişanla Həsən kahada qalsın. İndi sizə haradan, kimdən xəbər
verim, Koroğludan. Koroğlu yatmışdı. Yuxuda gördü ki, Çınqıllı dağdadı.
Qançır olub, ağzından laxta-laxta qan gedir. Hövlənək yuxudan
oyandı. Elə bir dəli nərə çəkdi ki, elə bil göy gurulladı, ildırım çaxdı.
Bir göz qırpımında dəlilər yaraqlı-yasaqlı Koroğunun əmrinə
müntəzir dayandılar. Koroğlu sazı sinəsinə basıb dedi:
Nərə çəkdim dəlilərim oyansın,
Yaralıdı, bir Həsənim dardadı.
Qoç dəlilər yan-yörəmdə dayansın,
Yaralıdı, bir Həsənim dardadı.
Sökülsün Ağ şəhərin qalası, bürcü,
Məhv olsun, talansın paşanın tacı,
Qoymayaq paşada gərək bu borcu,
Yaralıdı, bir Həsənim dardadı.
Koroğluyam, mən bilirdim işimi,
Yaxşı yatdım, yaman gördüm duşumu,
Gərək gətirəsiz düşmən başını,
Yaralıdı, bir Həsənim dardadı.
Söz tamama yetdi. Yeddi min, yeddi yüz yetmiş yeddi dəli ata
süvar oldu. Koroğlu dedi:
– Eyvaz xan, Bəlli Əhməd, İsabalı, Halaypozan, Tüpdağıdan, Qorxuqanmaz,
Kosa Səfər! Qoşunu çəkin Ağ şəhərə. Qara paşanın yurdunda
bostan əkin. Var-dövlətinin üçdə birini şəhərin əlsiz-ayaqsızlarına
paylayın. Qalanı qənimətimizdi.
Söz Koroğlunun ağzından qurtarar-qurtarmaz dəlilər boğanaq olub
Ağ şəhərə tərəf üz qoydular.
Dəmirçioğlu, Dəli Həsən, Dəli Mehtər, Aşıq Cünun dəmir gəmirirdi.
Koroğlu baxdı ki, iş belə getsə Çənlibeldə heç kəs qalmaz. Dedi:
– Dəmirçioğlu, bu dəfə Çənlibeli Aşıq Cünunla sənə tapşırıram.
Dəli Həsən, Dəli Mehtər mənimlə gedəcəklər.
Koroğlu Çınqıllı dağ deyib Qıratın cilovunu boşaltdı. Qırat yel kimi
götürüldü. Günə bir mənzil, tey mənzil Çınqıllı dağa yetişdi. Qırat
Ərəbatın hənirtisini duydu. Ayağını yerə döyüb kişnədi. Koroğlu dedi:
– Axtarın ətrafı. Qırat boş-boşuna kişnəməz. Dəlilər Çınqıllı dağı
ələk-vələk elədilər. Bir də baxdılar ki, budu sərp qayalıqda Ərəbat,
yanında da bir at var ki, göz istəyir tamaşa eləsin. Koroğlu dəlilərlə
kahaya endilər. Baxdılar ki, bir qız Həsənin başını alıb dizi üstə,
yarasına məlhəm qoyur.
Həsən gördü ki, Koroğludu, yanında da dəlilər, dedi:
– Keç yan tərəfə, babam gəldi.
Zərnişan xanım elə bildi ki, Həsən deyir baban gəldi. Rübəndini
üzünə salıb tez Aşqardorun yəhərinə əyləşdi. Gözləri qan çanağı kimi
doldu. Siyirtmə qılınc qoşuna tərəf at sürdü, dedi:
Ağ saqqallı atam mənim,
Öldürəcəm baba, səni.
Qoymursan murada çatam,
Öldürəcəm, baba, səni.
Həsən baxdı ki, Zərnişan Koroğlu ilə cəngə girir. Yaralı-yaralı bir
təhər dirsəklənib, Bulğurlu sazı dilə gətirdi, dedi:
Sənə deyim mehribanım,
Qız ayıbdı, babam gəlir.
Sənə qurban mənim canım,
Qız, ayıbdı, babam gəlir.
Aldı Zərnişan xanım:
Məni saldın yaman oda,
Altı qardaş verdim bada,
Yaralıdı yar kahada,
Öldürəcəm, baba, səni.
Aldı Həsən:
Fələk mənə qara yazdı,
Xoş günümü necə pozdu,
Oxuduğun nə avazdı,
Qız, ayıbdı, babam gəlir.
Aldı Zərnişan xanım:
Zərnişanam, ollam dəli,
Ölləm, qoymaram irəli,
Daha sənə deməm bəli,
Öldürəcəm, baba, səni.
Zərnişan qızmış aslana dönmüşdü, dəlilər isə artıq kahanı haqlamaqda
idilər. Həsən baxdı ki, işlər şuluxdu. Zərnişan ölüb, öldürməkdən
danışır. Bir təhər ayağa qalxıb elə bir dəli nərə çəkdi ki, Çınqıllı
dağ lərzəyə gəldi.
Aldı Həsən:
Həsən bəydi, Qurdoğludu,
İgidlikdə mərd oğludu,
Bu gələn qoç Koroğludu,
Qız, ayıbdı, babam, gəlir.
Söz tamama yetişdi. Zərnişan xanım anladı ki, gələn onun babası
deyil, Həsənin babası Koroğludu. Həya edib Aşqardordan düşdü, bir
tərəfə çəkildi, üz bürüdü.
Koroğlu üzünü Dəli Həsənə tutub dedi:
– Ayə, Dəli Həsən, bu qız nə deyir? Mənim ki, qız evladım yoxdu.
Bu nə baba, baba salıb?
Həsən irəli yeridi. Qoç Koroğlu və dəlilərlə görüşüb öpüşdü, dedi:
– Ateyi mehriban! Zərnişan xanım səni anışıra bilməmişdi. Elə
bilib ki, gələn babası Qara paşadı.
Koroğlu Zərnişan xanımın alnından öpdü. Sonra da dəlilər ilə üz
qoydular Çənlibelə tərəf. Yağı qoruğuna yenicə çatmışdılar ki, baxdılar
budu, o biri tərəfdən də Eyvaz xan böyük bir karvanla Yağı
qoruğuna yaxınlaşır.
Qoşun Çənlibelə çatanda gördülər ki, Dəmirçioğlu bir məclis düzəldib,
bir məclis düzəldib, ruzigarın gözü hələ belə bir məclis görməyib.
Yeddi min yeddi yüz yetmiş yeddi dəli xanımlarla məclisdə
əyləşdilər. Koroğlu ayağa durub dedi:
– Çənlibel gəlini Zərnişan xanımın gəlişi münasibəti ilə qırx gün,
qırx gecə toy vurulsun. Gəlinin ayağına yeddi min yeddi yüz yetmiş
yeddi öyəc qurban kəsilsin. Yeddi il əksi saxlanan otaq isə təzə bəylə
gəlinə layiq bəzədilsin.
Ustadların söyləməsinə görə Aşıq Cünun bu toyu elə keçirib ki,
göz istəyirmiş tamaşa etsin.

Koroğlu dastanı (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”) – 21

Dəmirqapı Dərbənddə bir Ərəb paşa var idi. Ərəb paşanın Möminə adlı bir gözəl qızı var idi.

Möminə xanım Koroğlunun adını, iyidlik tərifini eşitmişdisə də, ancaq üzünü görməmişdi.

Deyirdi görəsən bu paşaları, bəyləri zara gətirən, karvanlar vuran, tacirlər soyan Koroğlu necə iyiddi?

Möminə xanım görməzə-bilməzə Koroğluya aşıq olmuşdu. Möminə xanım bir gün Koroğluya belə bir namə yazdı:

Başına döndüyüm ay qoç Koroğlu,
Əyər iyid isən gəl apar məni.
Həsrətindən yoxdu səbrim, qararım,
İncidir sərasər ahı-zar məni.
Çənlibel üstündə əsrəmiş nərsən,
Düşmən qabağında dayanan ərsən,
Tamam dəlilərə iyit sərkərsən,
Axtarsan, taparsan düz ilqar məni.
Dəmirqapı Dərbənd əcəb tamaşa,
Batıb gözəlləri ala, qumaşa,
Adım Möminədi, atam Ərəb paşa,
İstərəm, özünə elə yar məni.
Möminə xanım naməni tamam elədi. Atasının İsa adlı bir nökəri
var idi. Qarabaşını göndərib nökər İsanı yanına çağırtdı. Naməni
nökərə verdi, dedi:
– Bu naməni apar, Çənlibeldə qoç Koroğluya ver.
İsa naməni götürüb yola düşdü. Gecə-gündüzə salıb özünü Çənlibelə
yetirdi. Möminənin naməsini Koroğluya verdi, qayıtdı.
Koroğlu namənin məzmunundan halı oldu. O saat Qıratı yəhərlətdi.
Dəlilər, xanımlar dedilər:
– Ay Koroğlu, haraya səfərin var?
Koroğlu dedi:
– Dəmirqapı Dərbənddə Ərəb paşanın qızı Möminə xanım boynuma
deyin salıb, gərək gedəm onu gətirəm.
Dəlilər dedilər, onda qoy biz də sənlə gedək. Koroğlu razı olmadı.
Özü tək atlanıb Dəmirqapı Dərbəndə yola düşdü. Hər yerdən keçib
gəldi Dərbəndə çatdı. Koroğlu Qırat da yedəyində bazarda gəzinirdi.
Camaat ona, atına baxıb mat qaldılar. Ərəb paşaya xəbər apardılar ki,
Dərbəndə bir adam gəlib, nə özü bizim yerin adamlarına bənzəyir, nə
atı bizim atlara. Ərəb paşa Koroğlunu yanına çağırtdırdı. Ərəb paşa
Koroğlunu görməmişdi, onu tanımırdı, ancaq adını eşitmişdi. Koroğluya
dedi:
– Haralısan, nəçisən?
Koroğlu dedi:
– Mən aşıqam, izin olsa sazla deyərəm.
Aldı Koroğlu:
Ərəb paşa, sənə bir ərz eləyim,
Yerim xəbər alsan, Muradbəyliyəm.
Yağı düşmən mənnən qovğa başlasa,
Əyri qılınc əldə düşmən qovlaram.
Bağ bəsləyib qızıl gülün dərməsən,
Dərib, dərib yaylaq üstə sərməsən,
Mətləbə gəlmişəm, mətləb verməsən
Sığal verib Misri qılınc tovlaram.
Çənlibeldən bu diyara gəlmişəm,
Yazdığınız o ilqara gəlmişəm.
Koroğluyam, nazlı yara gəlmişəm,
Gərək gözəlləri seçib boylayam.
Söz tamam oldu. Ərəb paşa Koroğlunu tanıdı, nə mətləbə gəldiyini
də bildi. Vəzirini yanına çağırdı, dedi:
– Vəzir, Koroğlu qızım Möminəni istəyir, bu barədə fikrin nədi?
Vəzir dedi:
– Paşa sağ olsun, Çənlibeldən buraya gəlib, gərək verəsən, verməsən
zorla aparıb hamımızı da qırar. Bir qızdan ötəri bu qədər qana
bais olmaq, mahalı talatmaq olmaz. Yaxşısı budu ki, qızını ver, özünü
də qoşuna sərkərdə elə.
Ərəb paşa vəzirinin məsləhətinə razı oldu. Toy eləyib, qızı Möminəni
Koroğluya verdi. Koroğlu burada xeyli qalası oldu. Ərəb paşanın
xahişinə görə döl üçün Qıratı ilxıya qatdılar. Qırat bir vaxt ilxının içində
oldu. Ancaq ondan kəhərnişan bir madyan döl tutdu, balaya qaldı.
Bu tərəfdən Koroğlu bir müddət Möminənin yanında qaldı.
Günlərin bir günü Çənlibel, dəlilər yadına düşdü. Möminəyə dedi:
– Mən gedirəm, Çənlibel yeyəsizdi, dəlilər yolumu gözləyir, al bu
bazubəndi saxla, qızım olsa onnan dolanar, oğlum olsa qoluna bağla,
gələr məni tapar.
Koroğlu bazubəndi Möminəyə verdi, onnan halallaşdı. Qıratı, gətirtdi,
yəhərlədi mindi, Çənlibelə yola düşdü. Koroğlu çoxdan idi ki, dəlilərdən,
xanımlardan ayrılmışdı, könlü onları çox istəyirdi. Qıratı yeldən
yeyin, sudan iti sürürdü. Qırat dağları, dərələri aşdı, yolları, yamacları
keçdi, Koroğlunu Çənlibelə yetirdi. Koroğlu dəlilərlə görüşdü, öpüşdü,
hallarını soruşdu. Nigar xanım gördü Koroğlu boş gəlib, dedi:
– Ay Koroğlu, Möminəni niyə gətirmədin?
Aldı Koroğlu:
Canım Nigar, gözüm Nigar,
Ağlar qaldı yar, nə deyim?
Sənə qurban özüm Nigar,
Könlümdə ah-zar, nə deyim?
Ayrılanda candan oldum,
Mən dindən, imandan oldum.
Həm huri-qilmandan oldum,
Dünya mənə dar, nə deyim?
Koroğluyam məlul oldum,
Qürbət eldə zəlil oldum,
Möminəyə dəlil oldum,
Tərlan olmaz sar, nə deyim.
Bunlar burada qalsınlar, sənə Dərbənddə Möminədən xəbər verim.
Doqquz ay, doqquz gün, doqquz saat tamam oldu. Möminənin Koroğludan
bir oğlu dünyaya gəldi. Uşağın adını Həsən bəy qoydular.
Həsən bəy böyüdü, on səkkiz yaşına çatdı. Oğlanın boyu buxunu, sürsüfəti,
xoy-xasiyyəti eynən Koroğluya oxşayırdı. Gözləri oyur-oyur
oynayırdı, heç dinc durmaqla işi yox idi. Bunu döyürdü, onu söyürdü,
hamını əlindən zara gətirmişdi. Bu dinc durmamağının üstündə əlləmayaq
olduğu üçün hamı ona Kürdoğlu deyirdi. Ərəb paşa bir neçə
dəfə onu yanına çağırıb öyüd, nəsihət verdi, başa gəlmədi. O yenə özü
bildiyini elədi. Bir gün oynadığı yerdə sözü çəpləşdi, bir keçəli bərk
döydü. Ağzının-burnunun qanını bir-birinə qatdı. Keçəl onun əlindən
qurtarıb bir yana çəkildi, dedi:
– Mən sənə nə eləmişəm, məni niyə döyürsən, ay atasından
xəbərsiz. Sənin atan yoxdu, kim bilir anan kimdən qazanıb.
Bu söz Kürdoğluna ox dəyən kimi dəydi, dağdan ağır gəldi. Kürdoğlu
oradan birbaşa anasının yanına yüyürdü, dedi:
– Ana, mənim atam kimdi?
Möminə xanım Koroğlunun oğlu olduğunu demək istəmədi. Gözünün
ağı-qarası bir oğlu idi. Yanından buraxmamaq üçün dedi:
– Oğul, sənin atan yoxdu.
Kürdoğlu dedi:
– Ana, de görüm, mənim atam kimdi? Doğrusunu deməsən səni
də, özümü de öldürərəm.
Axırda Möminənin əlacı kəsilib dedi:
– Oğul, sənin atan xanlara, bəylərə qan udduran, Çənlibeldə oylağı
olan sərkər qoç Koroğludu.
Kürdoğlu dedi:
– Bə indiyə kimi atam olmağını niyə məndən gizlətmişdin?
Möminə dedi:
– Qorxurdum gedib tapa bilməyəsən, düşmən əlinə düşəsən.
Kürdoğlu atasının yanına gedəsi oldu. Anasından rüsxət istədi.
Anası əzəl istədi rüsxət verməsin, gördü durası deyil, gedəcək. Axırda
əlacsız qalıb rüsxət verib dedi:
– Get babandan da rüsxət al.
Kürdoğlu oradan babasının yanına gəlib dedi:
– Baba, mənə rüsxət ver, Çənlibelə, atam Koroğlunun yanına
gedirəm.
Ərəb paşa dedi:
– Oğul, sən hara, Çənlibel hara, gedib atanı tapa bilməzsən, paşalar,
xanlar hamısı Koroğluya düşməndi, tutarlar səni öldürərlər. Getmə,
qal, yaşım keçib qocalmışam, mənim yerimdə paşa ol.
Kürdoğlu razı olmadı. Ərəb paşa gördü ki, Kürdoğlu qalmayacaq.
Axırda rüsxət verdi, dedi:
– Xəzinədən pul götür, ilxıdan özün bəyənən bir at tut, min elə get.
Kürdoğlu getdi xəzinədən pul götürdü, ilxının içinə gəldi, hansı atı
tutdu mindi, davam gətirə bilməyib beli qırıldı. Qıratdan maya tutmuş
kəhərnişan madyanın bir balası olmuşdu. Böyümüşdü, ilxının içində
idi. O zamandan bu zamana heç kimə tutulmurdu. Kürdoğlu kəmənd
atdı, həmin atı tutdu. Gətirdi güclə yəhəri belinə basıb mindi. Sürdü
Dərbənd bazarına çıxdı. Qılıncı yox idi. Fətəli adlı bir ustanın yanına
gəldi. Atdan düşdü, qılınc istədi. Fətəli ona bir neçə qılınc göstərdi.
Kürdoğlu qılıncları əlinə aldı, bir-bir basdı qırdı, o yana atdı. Usta
gördü, bu heç hır-zır qanmır, dedi:
– Ay oğul, mən bir kasıb adamam, bir böyük külfəti bununla dolandırıram,
niyə qılıncları qırdın, tökdün, mənim uşaxlarımı ac qoydun,
bəs sən nə istəyirsən, sənə necə qılınc lazımdı?
Kürdoğlu əzəl çıxartdı qırdığı qılıncların pulun verdi, sonra üzünü
ustaya tutub, görək nə dedi:
Canım usta, mənə bir qılınc qayır,
Nə uzun, nə gödək bir qərar ola.
Dəstəsi şirmayı, özü qoşa noy,
Vuranda ürəkdən xəbərdar ola.
Xorasan poladın yaxşısından seç,
Yaxşısı olmasa yamanından keç,
Hər nəyə vuranda dayanmaya heç,
Ya fil, ya kərkədən, ya da kəl ola.
İraqdı mənzilim, uzaqdı ara,
Suyu çox sərt ola, irəngi qara,
Yarı cılxa polad, yarı nalpara,
Qara əqrəb kimi zəhrimar ola.
Həsən bəy kamandar, ötürməz ovu,
Kimdi bu dünyada babamın babı?
Qayıtmaya ağzı, iti qılovu
Hər nəyə dəyəndə tarimar ola.
Usta mətləbi anladı. Kürdoğluna necə qılınc lazımdı bildi. O saat
Xorasan poladının yaxşısından seçib bir qılınc qayırdı, dedi:
– Al, bu sən istəyən qılıncdı.
Kürdoğlu qılıncı götürdü, belinə bağladı, ustanın haqqını verdi.
Atını mindi, Ərəb paşanın yanına gəldi, dedi:
– Baba, ilxıdan bu atı tutdum, xoşuna gəlirmi?
Ərəb paşa gördü Kürdoğlu tutduğu at Koroğlunun Qıratının balasıdı,
dedi:
– Oğlu, çox yaxşı atdı, yaxşı yol.
Kürdoğlu babası ilə halallaşıb anasının yanına gəldi. Aldı görək nə
dedi:
Canım ana, gözüm ana,
Rüsxət ver, mən gedər oldum.
Sənə qurban özüm ana,
Rüsxət ver, mən gedər oldum.
Möminə xanım:
Canım oğul, gözüm oğul,
Allaha tapşırdım səni.
Sənə qurban özüm, oğul,
Allaha tapşırdım səni.
Kürdoğlu:
Nəsihətlərin tutaram,
Qanın qanlara qataram,
Gedib atama çataram,
Rüsxət ver, mən gedər oldum.
Möminə xanım:
Koroğludu atan zatı,
Çənlibeldə var busatı,
Bazubənddi amanatı,
Allaha tapşırdım səni.
Kürdoğlu:
Şirin sözüm zülal elə,
Qara qaşın hilal elə,
Ana, südün halal elə,
Rüsxət ver, mən gedər oldum.
Möminə xanım:
Möminəyəm, sözüm zülal
Gözüm göyçək, qaşım hilal,
Südüm olsun sənə halal,
Allaha tapşırdım səni.
Sözləri tamama yetişdi. Möminə xanım Koroğlunun ona vermiş
olduğu bazubəndi gətirib oğlunun qoluna bağladı, dedi:
– Yollarda olmaya-bilməyə deyəsən, mən Koroğlunun oğluyam.
Atanın düşməni çoxdu, səni öldürərlər. Məni gözü yollarda qoyma.
Kürdoğlu anası ilə də halallaşıb Çənlibelə tərəf yol başladı. Kürdoğlu
üç gün-üç gecə at sürüb gəldi Əhməd paşanın şəhərinə yetişdi.
Əhməd paşanın adamları Kürdoğlunu görüb paşanın yanına apardılar.
Paşa Kürdoğlunun atına, özünə baxıb dedi:
– Nəçisən, hardan gəlib haraya gedirsən?
Aldı Kürdoğlu:
Əhməd paşa, mənim yolum
Dağıstandan gələr oldu.
Vardı qılınc vuran qolum,
Dərd bağrımı dələr oldu,
Qalxanım tutaram başa,
Əlimdən çəkərsən haşa,
Dağıstanda Ərəb paşa
Namərd mərdə gülər oldu.
Həsən bəyəm, gəlləm dilə,
Misir qılınc allam ələ,
Güzarımdı Çənlibelə,
Ərəb atım bilər oldu.
Söz tamama yetişdi. Əhməd paşa adamlarına dedi:
– Bu nə dilli-dilli danışır. Tutun, qoymayın getsin.
Paşanın adamları Kürdoğlunu tutmaq istədilər. Kürdoğlu qılıncını
çəkib onların hərəsini bir yana qovaladı, atını sürüb aradan çıxdı,
Çənlibelə tərəf üz qoydu. Bir dağın başında iki bəzirgana rast gəldi.
Gördü bəzirganların yaxşı şeyləri var. Kürdoğlu bəzirganların nə ki,
malları var idi, əllərindən aldı, özlərini boş yola saldı. Bəzirganlar
qaçıb yaxındakı şəhərin paşası Cəfər paşaya şikayət elədilər. Cəfər
paşa başında adamları atlandı. Kürdoğlunun qabağını kəsdi, dedi:
– Bəzirganları niyə soydun, kimsən, haraya gedirsən?
Aldı Kürdoğlu:
– Gəl sənə söyləyim, ay Cəfər paşa,
Yön çevirib Çənlibelə gedirəm.
Düşmənlər əlimdən çəkərlər haşa,
Yön çevirib Çənlibelə gedirəm.
At oynadıb Çənlibelə çataram,
Aslan kimi dərələrdə yataram,
Kəmənd atıb indi səni tutaram,
Yön çevirib Çənlibelə gedirəm.
Anamın yolunda qolu bağlıyam,
Atamdan ayrıyam sinə dağlıyam.
Adım Həsən, Koroğlunun oğluyam,
Yön çevirib Çənlibelə gedirəm.
Paşa hökm elədi, başındakı atlılar Kürdoğlunu tutsunlar. Atlılar
Kürdoğluna hücum elədilər. Kürdoğlu əl qılınca eləyib atlılara cumuldu.
Atlılar davam gətirə bilməyib hərəsi bir tərəfə qaçdı.
Kürdoğlu davadan əl çəkib yoluna davam elədi. İki gün, iki gecə
at sürdü, yolda bir qocaya rast gəldi. Götürdü görək qocadan nə xəbər
aldı:
– Qoca baba, mən dolanım başına,
Söylə Koroğludan mənə bir xəbər!
Görən Çənlibeldə qururmu dövran?
Söylə Koroğludan mənə bir xəbər!
Qəvvas kimi dəryalara dalaram,
Müxənnət yurduna talan salaram.
Yağı düşmənlərdən qısas alaram,
Söylə Koroğludan mənə bir xəbər!
Həsən bəy də iyid, cavan yaşında,
Öldürər namərdi mərd savaşında,
Çənlibeldə dəliləri başında,
Söylə Koroğludan mənə bir xəbər!
Söz tamam oldu. Qoca dedi:
– Oğul, Çənlibelə yaxınlaşıbsan, bir az at sürsən, yetişərsən.
Kürdoğlu oradan keçdi, atını sürüb yol getməyə başladı. Gün
əyilən zaman gəldi Çənlibelə yetişdi. Kürdoğlu yol gəlib yorulmuşdu.
Düşdü atını qoruğa buraxdı, özü də dirsəkləndi.
Dəlilərdən bir neçəsi, Eyvaz, Dəmiçrioğlu, İsabalı at belində məşq
eləyirdilər. Qoruqda bir atlı adam gördülər. Eyvaz dedi:
– Siz burada durun, mən gedim, görüm o adam kimdi.
Eyvaz atını səyirdib Kürdoğlunun yanına gəldi, dedi:
– Ay adam, kimsən, nə hünərlə atını bu qoruğa buraxıbsan?
Kürdoğlu dinməz-söyləməz yerindən qalxdı. Çəkib Eyvazı atdan
saldı. Qollarını bağladı, yerə yıxdı. Yoldaşları gözlədilər, gördülər
Eyvaz gəlmədi, onun dalısınca Dəmirçioğlu gəldi, Eyvazı qolu bağlı
görüb, Kürdoğluna hücum elədi. Kürdoğlu macal verməyib çəkdi, onu
da atdan saldı, qollarını daldan bağladı, Eyvazın yanına uzandırdı.
İsabalı gözlədi, gördü Eyvaz ilə Dəmirçioğlu qayıtmadılar. Bu dəfə o
da atını səyirdib gəldi, yoldaşlarını qolu bağlı gördü. Kürdoğlunun
üstünə yönəldi. Kürdoğlu onu da atdan saldı, qollarını bağladı. Eyvaz
ilə Dəmirçioğlunun yanına yıxdı.
Dəlilər uzaqdan bunu gördülər, qaçıb Koroğlunun yanına getdilər,
əhvalatı ona söylədilər. Koroğlu qılınc bağladı, qalxan asdı, əmud
götürdü, Kürdoğlunun yanına gəldi. Dəlilər Koroğluya göz elədilər ki,
olmaya-bilməyə əl qaldırarsan, adını deyəsən, özünü nişan verəsən.
Hamımızı qırdırarsan. Koroğlu Kürdoğluna yaxınlaşıb dedi:
– Oğul, hardan gəlib hara gedirsən?
Kürdoğlu dedi:
– Dağıstandan gəlib Çənlibelə gedirəm.
Koroğlu dedi:
– Onda burda nə gəzirsən?
Kürdoğlu dedi:
– Bə, bura Çənlibel deyilmi?
Koroğlu dedi:
– Yox, bura Çənlibel deyil, buradan Çənlibelə bir mənzil yoldu.
Kürdoğlu elə bildi ki, yolda rast olduğu qoca ona yalan satıb
alladıb, Çənlibeli düz nişan verməyib.
Aldı görək nə dedi:
Dağıstandan çıxdım bahar fəslində,
Gəzə-gəzə bu diyara yetişdim,
Bac vermədim, düşmənlərdən bac aldım,
Çoxun saldım ahı-zara, yetişdim.
Anamdan ayrıldım, mən gəldim belə
Düşmənin qanını döndərdim selə,
Gəzə-gəzə gəldim bu Çənlibelə.
Çəksələr də məni dara, yetişdim.
Həsən bəyəm, hər yaraya dözərəm,
Qılınc əldə, qalxan beldə gəzərəm,
Dəlilərin mən yan-yana düzərəm,
Sən olarsan günü qara, yetişdim.
Söz tamam oldu. Koroğlu gördü bu, xoşluqla dəliləri buraxmayacaq.
Acıqlandı, Misri qılıncı çəkib Kürdoğluna hücum elədi. Kürdoğlu
ilə vuruşdular. Qılıncdan murad hasil olmadı, əl əmuda atdılar. Əmuddan
da bir kar aşmadı. Bir-birinin belinə əl atdılar, tutaşdılar, bir xeyli
güləşdilər, yoruldular, bir-birilərinə zor eləyə bilmədilər, aralandılar,
hərəsi bir yanda oturdu. Yorğunluqlarını aldılar. Qalxıb yenidən tutaşdılar.
Kürdoğlu bu dəfə zor verib Koroğlunun dizlərini yerə gətirdi, bir
də zor verib kürəyini yerə gətirdi, sinəsinə çöküb dedi:
– Söylə görüm, qoca, sən kimsən?
Koroğlu dedi:
– Başımı kəssən də əzəl sən kim olduğunu deməsən, mən kim
olduğumu demərəm.
Kürdoğlu Koroğlunun sinəsindən qalxdı. Onu buraxıb dedi:
– Gəl, özünü boş yerə incitmə, kim olduğunu nişan ver.
Aldı Koroğlu görək nə dedi:
Koroğlu:
Neyləyirsən məndən ad xəbər alıb –
Düşmən qanın yerə calayan mənəm!
Qoşunlar talayıb, tüplər dağıdan,
Düşmanı üst-üstə qalayan mənəm!
Kürdoğlu:
Qeyzə gəlib hərdən nərə vuranda,
Dəlilər qol-qola bağlayan mənəm!
Qılınc çəkib mərd meydana varanda,
Sinələr çal-çarpaz dağlayan mənəm!
Koroğlu:
İyid olan heç ayrılmaz elindən,
Tərlan olan sona verməz gölündən.
Şahlar zara gəlib comərd əlindən
Leş-leşin üstünə qalayan mənəm!
Kürdoğlu:
Qaçırtdım qovğada meydandan paşa,
Qovub tacirləri doldurdum daşa,
Axırda əlimdən çəkərsən haşa,
Başı-baş üstünə tığlayan mənəm!
Koroğlu:
Koroğlu deyiləm, ona misalam,
Həm Rüstəmi-Zalam, həm də Salsalam,
Neçə xotkarları taxtından salan,
Qənimlər üstündə ulayan mənəm!
Kürdoğlu:
Həsən bəyəm, mərd meydanda qalaram,
Qənimlər başına qılınc çalaram,
Yağı düşmənlərdən qısas alaram,
Seçibən gövhəri saxlayan mənəm!
Söz tamam oldu. Bir də tutaşdılar. Yenə Kürdoğlu Koroğlunu
yıxdı, dedi:
– Bu ikincidi, bir də yıxsam öldürəcəyəm.
Bunlar burada qalsınlar, sənə Nigar xanımdan xəbər verim. Dəlilərdən
biri qaçıb Nigar xanıma xəbər apardı ki, bir atlı gəlib çıxıb
Dəmirçioğlunu, Eyvazı, İsabalını tutub qollarını bağlayıb, Koroğlunu
da iki dəfə yıxıb, bir də yıxsa öldürəcək.
Nigar xanım tələsik özünü oraya yetirdi. Gördü Koroğlu ilə Kürdoğlu
üçüncü dəfədi tutaşıblar. Nigar nə qədər elədi onları bir-birindən
aralasın, Koroğlu aralanmadı, dedi:
– Davanı tamam eləyək.
Koroğlu ilə Kürdoğlu xeyli güləşdilər. Axırda Koroğlu bir dəli
nərə çəkdi, Kürdoğlunu götürdü yerə vurdu. Sinəsinə çökdü, Misri
qılıncı çəkdi ki, başını kəssin. Nigar xanım qoymadı. İrəli yeriyib əlindən
aldı. Koroğlu dedi:
– Oğul, səni öldürmədim buraxdım. Lənət şeytana de, özünü nişan
ver.
Götürdü Kürdoğlu görək nə dedi:
Anadan olanda comərd olmuşam,
Şirin ləhcəliyəm xoş nişanlıyam.
Meydanda düşmənə qanlar ağladan
Biləyi qüvvətli, gözü qanlıyam.
Cavankən özümü çöllərə saldım,
Qəm məni çulğadı, dəryaya daldım,
Hər yerdə namərddən qisasım aldım,
Mərdlər arasında adlı, sanlıyam.
Bir dərd bilən yoxdu dərdim çağlıyam,
Dost yolunda mən də qolu bağlıyam,
Həsən bəyəm, Koroğlunun oğluyam,
Yerim xəbər alsan Dağıstanlıyam.
Söz tamam oldu. Koroğlu dedi:
– Yalan söyləyirsən, məni aldatmaq istəyirsən, sən Koroğlunun
oğlusansa, qolunda bazubənd olmalıdı.
Kürdoğlu qolundakı bazubəndi açdı, Koroğluya göstərdi. Koroğlu
gördü özü verdiyi bazubənddi. Aldı görək nə dedi:
Başına mən dönüm, gül üzlü oğul,
Koroğlu deyilən iyid mənəm, mən!
Dəli paşaları taxtından salan,
Koroğlu deyilən iyid mənəm, mən!
Müxənnət olubdu qabağımda xar,
Xotkara yurdunu eyləmişəm dar,
Söylə Möminədən nə xəbərin var?
Koroğlu deyilən iyid mənəm, mən!
Sədafərin qaynağına, coşuna,
Yağı düşmən gələ bilməz tuşuna,
Koroğluyam, oğul, dönüm başına
Koroğlu deyilən iyid mənəm, mən!
Söz tamam oldu. Ata-oğul bir-birlərini tanıdılar. Qucaqlaşdılar,
görüşüb öpüşdülər. Dəlilərin qollarını açıb Çənlibelə gəldilər. Çənlibeldə
gün keçirməyə, ömür sürməyə başladılar.

Koroğlu dastanı (“Koroğlunun Ballıca səfəri” qolu) – 20

Çənlibelin qarlı uca dağları, sıldırım qayaları ağ buludların bağrını deşirdi.

Dağlar arasında yerləşən Çənlibel Koroğlunun məskəni idi.

Yaz ağzı üstündən qar əksik olmayan təpələrin başında buludlar oynar, şimşəklər çaxar, göy guruldar, Çənlibel leysan yağışının altında öz daşlarını, yamaclarını yuyardı.

Bir azca keçməmiş buludlar çəkilər, günəş çıxardı.

Bircə saat bundan qabaq qucağında qara buludlar oynaşan Çənlibel dəyişib başqa bir aləm alardı.

Uğuldaşıb biri-birisi ilə savaşan təpələr barışardı. Aralarında uzanan qarı
nənə cecimi buraya başqa bir gözəllik verərdi. Kəkliklər qaqqıldaşar,
bildirçinlər qıy vurar, bülbüllər Koroğlunun səsinə səs verərdi. Sıldırımların
bağrından qaynayan bulaqların töküldüyü ətəklərdə gül-gülü,
bülbül-bülbülü çağırar, ləpələr bənövşələrə göz vurardı. Bura Koroğlu
qoruğu idi. Koroğlunun ipə-sapa yatmayan özü kimi dəli atları burada
otlardılar.
Yaz ağzı idi. Koroğlu bir az rahatlansın deyə, Düratı da ilxıya
qatdırmışdı. Dürat ilxıdakı xam dəli ayqırlarla çəçikləşir, vuruşur, yola
getmirdi ki, getmirdi. Bir gün, beş gün axırda ayqırlar cana doyub,
günlərin birində Düratnan küştüyə qalxdılar. Qıratdan başqa Düratın
qabağına hansı at çıxa bilərdi ki! Dişi ilə onları qızıl al qana bulayıb
ilxıynan bərabər qabağına qatdı. Dürat ilxını Çənlibeldən aşağı töküb
qovlamağa başladı. İlxı dağlar aşdı, düzlər keçdi, yamaclar dırmaşdı,
yenişlər yendi, axırda gəlib ballıcalı Qara xanın biçənəyinə doldu.
Qara xan Koroğlu ilə düşmən idi. Öz adamlarına tapşırmışdı ki,
Koroğlunun atı, malı onun torpağına keçsə haylayıb damlasınlar. Qaraxanın
adamları Koroğlunun ilxısını qoruqda görüb haylayıb apardılar.
Koroğlu Çənlibeldə oturmuşdu. Bir də ilxıcı başı alovlu gəldi ki, bəs
ilxı yoxdu.
Koroğlunun ilxısı itsin gör nə olar?.. Dəli Koroğlu coşdu, gözləri
oynamağa başladı. Bir dəli nərə çəkdi. Bütün Çənlibel titrədi. Dağlar,
daşlar, mağaralar səs-səsə verdi. Bütün dəlilər tökülüb gəldilər. Aldı
Koroğlu görək nə dedi:
Hoydu dəlilərim, hoydu oğullar,
Hardasa Düratım tapılsın gərək!
Aman çəksin yağılarım əlimdən,
Müxənnət obası çapılsın gərək!
Durub mərd meydanda göstərrəm hünər,
Qənimlər nərəmdən elərlər həzər.
Qıraram, sağ-sola vuraram şeşpər,
Qoşun qayalara səpilsin gərək!
Qoç iyid yalıyar özü öz qanın,
Koroğlu, hər yana işlər fərmanın,
İndi bəy, paşanın, xotkarın, xanın
Dərisinə saman təpilsin gərək!
Dəlilərdən bir parası Koroğluya ürək verməyə, onu yoşutmağa
başladılar ki, ay Koroğlu, çox fikir eləmə, atlar tapılar, itməz. Qorxudan
kim sənin ilxına gözünün ucu ilə baxa bilər. Bir də ki, tapılmayanda
da, qoy tapılmasın. Dünyada atmı yoxdu. Bəylərin, paşaların bütün
atlarını gətirərik. Dürat itibsə, Qırat durur. Niyə bikef olursan?
Dəlilər Koroğluya nə qədər ürək verdilərsə də, Koroğluya əsər
eləmədi. Acığından dodaqlarını gəmirib bığlarını çeynəyirdi.
Nigar xanım gördü Koroğlunun acığı soyuyan acıq deyil. Getdikcə
şir kimi qızışır. Axırda qolunu boynuna doluyub dedi:
– Ay Koroğlu, hirslənəndə özündən çıxarsan. Acıqlanıb dodağını
gəmirməkdən nə çıxar? Atları tapmaq lazımdı. İndi tədbirin nədi onu
de. Nigarın sözlərindən sonra Koroğlu deyəsən bir az yumşaldı. Onun
cavabında görək nə dedi:
İndi bir mərd dəli gərək,
Tapsın mənim Düratımı.
Alsın düşmanın əlindən,
Minib gəlsin kür atımı.
Kişnəyib meydanda gəzən,
Hərdən sağa-sola süzən,
Düşmanın başını üzən,
Bir əsrəmiş nər atımı.
Koroğluyam, yol güdərəm,
Düşman bağrını didərəm,
Atlanıb özüm gedərəm,
Çəkin mənim Qıratımı!
Koroğlu belə deyəndə Tanrıtanımaz irəli yeriyib dedi:
– Qoç Koroğlu, izin ver atları axtarmağa mən gedim.
Koroğlu Tanrıtanımaza izn verib dedi:
– Tək getmə, dəlilərdən yanına al.
Tanrıtanımaz beş dəliynən atlanıb ilxını axtarmağa getdi. Bütün
Çənlibeli ayaqdan saldılar. Dağı, daşı bir-birinə vurdular. İlxıdan bir
əsər tapmadılar ki, tapmadılar. Dünya Koroğlunun gözündə qaralırdı.
Dəlilər hər nə qədər dəlil, nəsihət eləyirdilərsə, heç birisi qulağına
girmirdi. Deyilən sözlərin heç birisini eşitmirdi. Nigar gördü yox,
Koroğlu özünü, sözünü bilmir, dərd onu elə alıb ki, dünya gözündə
deyil. Yenə də irəli yeriyib qolunu onun boynuna saldı. Koroğlu elə
bildi ki, yuxudan ayıldı. Dönüb Nigara baxdı. Aldı görək nə dedi:
Nigar, Düratın itməyi,
Yandırır məni, yandırır.
Əməyim zaya getməyi,
Yandırır məni, yandırır.
Alnımdakı qalın qatlar,
Düşmən görsə bağrı çatlar,
Candan əziz yaxşı atlar,
Yandırır məni, yandırır.
Sinəmin düyünü, dağı,
Müxənnət meydan açmağı,
Koroğluya sataşmağı
Yandırır məni, yandırır.
Koroğlu burada qalsın, sənə kimdən deyim, Qara xanın nökərlərindən.
Elə ki, Qara xan ilxını tutdu, başladı hər gün özündən deməyə
ki, əyər Koroğlu məndən qorxmasaydı, atların dalıncan gələrdi. Bunun
bu hərəkəti nökərlərə acıq gəldi. Axırda nökərlərdən birisi bu qərara
gəldi ki, gedib əhvalatı Koroğluya xəbər versin. Nökər gecəynən
çarıxlarını bərkidib, ağacını əlinə alıb, düşdü yolun ağına. Az getdi,
çox getdi gəlib Çənlibelə yetişdi. Əhvalatı Koroğluya danışdı.
Koroğlu diqqətlə qulaq asdı. Elə ki, Qaraxanın nökəri bütün
əhvalatı danışıb qurtardı, Koroğlu əmr elədi, onun qollarını bağlayıb
üstünə də gözətçi qoydular ki, qaçmasın.
Nökər mat-məhəttəl qalmışdı ki, onun əllərini niyə bağlayırlar.
Tanrıtanımaz nökəri belə görəndə onun qulağına dedi:
– Özünü itirmə. Bu dəli Koroğlunun xasiyyətidi. Ta o gedib gələnəcən
sən burada qalacaqsan. Əyər sözlərin düz çıxdı, ürəyini sıxma,
sənə elə bir əvəz verəcək ki, qiyamətəcən yadından çıxmayacaq. Yox
əgər yalan oldu, onda tay özün bil gör nə olar.
Koroğlu çoxdan idi səfərə çıxmamışdı. Qırat tövlədə yernən-göynən
əlləşir, Misri qılınc hökm eləyirdi ki, qınını parçalasın. Koroğlu bir
nərə çəkib sazı döşünə basdı, görək nə dedi:
At belində mərd dəlilər,
Ballıcaya səfərim var!
Dava günü qurd dəlilər,
Ballıcaya səfərim var!
Hünər elər qoç oğlu qoç,
Qorxar, keçməz yanınnan köç.
Alın ələ Misri qılınc,
Ballıcaya səfərim var!
Hədyan sözə bəli deməm,
Müxənnət malını yeməm,
Qoy düşman bilsin mən kiməm,
Ballıcaya səfərim var!
Şeşpərim susayar qana,
Düşmannarım gələr cana,
Qan uddurram Qara xana,
Ballıcaya səfərim var!
Koroğluyam, budu sözüm,
Müşkül işə necə dözüm,
Heç qovğadan doymaz gözüm,
Ballıcaya səfərim var!
Koroğlu quş kimi tullanıb Qıratın belinə mindi. At bir dəfə fınxırıb,
iki dal ayaqları üstə qalxıb, dəstənin qabağına düşdü. Dəstə Ballıcaya
üz qoydu. Dağları, daşları düz elədilər. İldırım kimi at sürüb bir
gecədə Ballıcaya çatdılar. Koroğlu dəliləri şəhərin kənarında qoyub,
özü ilxıcı paltarı geyinib, altdan Misri qılınc bağladı. Şəhərə girdi.
Gəzə-gəzə, dolana-dolana, axırda gəlib Qara xanın yanına yetişdi.
Qara xan bir də başını qaldırıb gördü ki, qabağında bir oğlan dayanıb,
elə bir Rüstəm Zaldı. Amma paltarından deyəsən ilxıçıya oxşayır.
Bir diqqətlə onu ayaqdan başa süzüb soruşdu:
– Söylə görüm kimsən? Haradan gəlmisən?
Koroğlu dedi:
– Mən Koroğlunun ilxıçısıyam, Çənlibeldən gəlirəm.
Qara xan dedi:
– Elə bazburutundan oxşayırsan, səni özümə ilxıçı eləyərəm.
Koroğlunun ilxısını gətirmişəm, onları otararsan.
Koroğlu gördü nökər doğru deyirmiş. Ancaq heç bir söz deməyib
gözlədi. Qara xan bığlarını burub dedi:
– De görüm Koroğlu ilə mən necəyəm? Omu iyiddi, yoxsa mən?
Qara xanın cavabında aldı Koroğlu görək nə dedi:
Meydana girəndə pələng pəncəli,
Dağıdar elini gəlsə, Qara xan!
Qıratın üstündə qılınc oynadar,
Lal elər dilini gəlsə, Qara xan!..
Mənəm deyib yekə danışma belə,
Görməmisən zərbi dəstini hələ,
Qaldırar başına, qırar gürz ilə
Yəqin bil belini, gəlsə, Qara xan!..
Talar dövlətini, alar malını,
Dağıdar pulunu, yaşıl, alını,
Yıxar evin, yaman elər halını
Sovdurar külünü gəlsə, Qara xan!..
Çətin qoç Koroğlu qorxa, üşünə,
Yetər yağıların yeddi, beşinə,
Hayqıranda qatar Qırat döşünə,
Bağlayar qolunu gəlsə, Qara xan!..
Koroğlunun bu sözündən Qara xanın acığı tutdu, dedi:
– Sənə dedim məni təriflə, səni özümə ilxıçılığa götürüm, daha
demədim ki, Koroğlunu mənim üstümə çək.
Qara xan Koroğlunun belə diri danışmağından qorxuya düşmüşdü.
Fikirləşdi aşna, bu elə ölləm, öldürrəmdən deyir. İlxıçı belə olmaz. Bu
yəqin ya Koroğlu özüdü, ya da ki, onun dəlilərindən biridi. Qara xan
havanı bulud görüb əkilmək istədi.
Koroğlu aman verməyib onu yaxaladı. İlxıçı paltarını soyunub kənara
atdı. Bir nərə çəkdi ki, Qara xanın qulaqları batdı. Qara xan işi belə
görüb adamları köməyə çağırdı. O tərəfdən də dəlilər Koroğlunun
nərəsini eşidib siyirmə qılınc hər yandan töküldülər. Ara qarışdı. Dava
başladı. Davanın şirin yerində Koroğlu özünü Qara xana yetirdi. Misri
qılınc havada parıldayıb, ildırım yerə soxulan kimi Qara xanın təpəsində
gözdən itdi. Qara xanın adamları xanlarını ölmüş görüb davam
gətirə bilmədi. Qırılan qırıldı, qalan qaçdı, dağıldı. Dəlilər qiymətdən
ağır, vəzndən yüngül şeylərini götürdülər. Düratla bərabər ilxını da
qabaqlarına qatıb Çənlibelə yola düşdülər. Dağı aşıb, düzü keçib gəldilər
Çənlibelə çatdılar. Nigar xanım qabağa çıxıb, Qıratın başını tutdu.
Koroğlu atdan düşdü. Tez əmr elədi Qara xanın nökərini gətirdilər.
Ona bir at, bir də bir qılınc bağışlayıb, dəlilərin içinə qatdı.
Məclis quruldu, keyflər duruldu. Saqi dolandı, ruh təzələndi. Nigar
əlində badə Koroğlunun yanına gəldi, dedi:
– Ay Koroğlu, bilirəm sən səfərdən davasız-şavasız qayıtmazsan. De
görüm Ballıca səfərin necə keçdi? Kimlə qabaqlaşdın. Kimlə dalaşdın.
Koroğlu badəni alıb içdi, üçtelli sazını döşünə basıb dedi:
Nə süzürsən ala gözü,
Sana deyim, telli Nigar.
Məclisimin şirin sözü,
Sana deyim, telli Nigar.
Ballıcada açdım meydan,
Müxənnət dilədi aman,
Qabağımdan qaçdı düşman
Yana deyim, telli Nigar.
Qoç dəlilərim dalaşda,
Ər ürəkləri talaşda,
Çəkdim qılınc tər savaşda
Xana, deyim, telli Nigar.
Nərəm davada, qızmış nər,
Dünyaya göstərdim hünər,
Boyandı əlimdə şeşpər,
Qana, deyim, telli Nigar.
Müxənnətin üzü gülməz,
Namərd dostun qədrin bilməz,
Koroğlu hünəri gəlməz
Sana deyim, telli Nigar.

Koroğlu dastanı (“Koroğluynan bəylər” qolu) – 19

Koroğlu bir gün dəlilərinə deyir:

– Dəlilərim, mənim səfərim var.

Dəlilər deyir:

– Hara gedirsən?

Koroğlu deyir:

– Nə işinizə, budu bu xəncəri də asıram divardan, hərgah xəncərin ucundan qan damsa məni ölmüş bilin.

Koroğlu Qıratını minib bir neçə mənzil yol gedəndən sonra gəlib
çatdı bir çəməngaha. Gördü burda bir bağ var gəl görəsən. Dünyada
hər cür ağacdan olan bu laləzar bağda gül bülbülü, bülbül gülü çağırır.
Bənövşələr açıb, ağaclar yarpaqlanıb.
Koroğlu bu bağı dolana-dolana diqqətnən tamaşa eləyirdi. Bir də
gördü bağın içində ceyran misallı bir qız sallana-sallana yüz nazqəmzə
ilə bağı seyr edir. Qız nə qız. Qaşlar qara, gözlər qara, baldan
şirin ləbləri, sinəsi Şahdağının qarı kimi ağ, məmələri köynəyin
altınnan şamama kimi baş veribdi.
Koroğlu qızda bu gözəlliyi görən kimi çaşıb qaldı, özü-özünə dedi:
“Ey dili qafil, dünyada belə də gözəl varmış”. Bunun üstən alıb sinəsazın
görək nə dedi:
Açılıb bağında lalə, nərgizlər,
Qönçəsin iyləyib, gülün dərərlər,
Alıb onu ipək üstə sərəllər,
Gözəl qız, gəl mənə, mən alım səni.
Koroğlu belə deyəndə qızın gözləri xumarlandı, qıyqacı Koroğuya
baxdı. Qız belə baxanda Koroğlu sözünə davam etdi:
Qurban olum qara gözün məstinə,
Nə durubsan bu canımın qəstinə,
Əlim vurum tər məmənin üstünə,
Gözəl qız, gəl mənə, mən alım səni.
Koroğlu der: gəzmə ahı-zarınan,
Gül-bülbülü oynatma sən xarınan,
Qonuşginən mənim təkin yarınan
Gözəl qız, gəl mənə, mən alım səni.
Koroğlu özünü nişan verən kimi qız Koroğlunu tanıdı. Bu da var
ki, Cəlil paşanın qızı Dinməz xanım öz qardaşı oğlu Bəylərə nişanlı
idi. Dinməz xanım həm də Koroğlunun Cəlil paşaynan arasının
yoxluğunu eşitmişdi. Bunu da bilirdi ki, dəfələrnən Koroğlu Bəyləri
özünə dəli aparmaq istəyib, amma gücü çatmayıb.
Dinməz xanım Koroğlunu görən kimi tanıyıb, bir sehr-cadu oxuyub,
Koroğlunu saldı tilsimə, əl-ayağını bağlayıb, tez atasına xəbər göndərdi
ki, bəs durmasın gəlsin.
Cəlil paşa adam göndərib, Koroğlunu tutub saldırdı zindana.
Koroğlu zindanda qalmaqda olsun, al xəbəri Dəli Həsənnən.
Dəli Həsən gecə-gündüz yatmayıb Koroğlunun yolunu gözləyirdi,
bir də gördü ki, xəncərin ucundan qan damır, tez dəliləri çağırıb dedi:
– Amandı, dəlilər, Koroğlu zindandadı, gərək tez dadına yetişək.
Dəlilər heç biri yerindən tərpənməyəndə, Dəli Həsən bir də səsləndi.
Bu belə deyəndə Eyvaz dedi:
– Haçana kimi biz Koroğlunu ölümdən qurtaraq, canı çıxsın tək
getməsin.
Eyvaz belə deyəndə Dəli Həsən Ərəbatı minib, bina qoydu yol
getməyə. Neçə mənzil yol gedib, gəlib çatdı bir şəhərin kənarına,
gördü bir qarı yerdən çöp yığır.
Dəli Həsən xəbər aldı:
– Qarı nənə yerdən yığdığın nədi?
Qarı dedi:
– Qadovu alsın qarı, çör-çöp yığıram.
Dəli Həsən dedi:
– Qarı nənə çör nədi, çöp nədi?
Qarı dedi:
– Çör yerə uzanan, çöp də dik dayanandı.
Dəli Həsən dedi:
– Qarı nənə nə oxuyursan?
Qarı dedi:
– Ay oğul, açıl başımnan.
Dəli Həsən dedi:
– Sən de, mən sənin dərdinə əlac eləyim.
Qarı:
– Ay oğul, Koroğlu deyilən bir nəfəri Cəlil paşa tutub salıb zindana.
Sabah boynu vurulacaq, onunçun ah-zar edirəm.
Dəli Həsən bunu eşidən kimi:
– Nə dedin, qarı nənə? O zindanı mənə göstər.
Qarı zindanı Dəli Həsənə göstərdi. Dəli Həsən zindana tərəf
getməkdə olsun, sənə Koroğludan deyim.
Koroğlu zindanda oturub dəlilərinin yolunu gözləyir, ah-nalə içində
onları harayına çağırırdı. Dəli Həsən də bu tərəfdən gəlib çatdı zindana.
Zindanın dal tərəfindən dama çıxıb, Koroğlunu görmək istədi.
Gördü Koroğlu sazı əlinə alıb dəlilərini haraya çağırmaqdadı.
Dəli Həsən dinməyib Koroğlunun sözlərinə qulaq asmaqda olsun,
görək Koroğlu nə dedi:
Koroğluyam, salınmışam zindana,
Bütün dəlilərim yanımda gərək.
Sorağım düşübdü bu gün hər yana,
Bütün dəlilərim yanımda gərək.
Gömgöy çəmənlərdə otlayır quzu,
Qara zindan qoymur görüm ulduzu.
Çağırram imdada iyid Murtuzu,
Dəmirçioğlu bu gün yanımda gərək.
Axıtdılar bəylər, xanlar qanımı,
Zindan üzgün etdi şirin canımı,
Apara bilmədim Dinməz xanımı,
Eyvaz balam bu gün yanımda gərək.
Koroğlu belə deyəndə Dəli Həsən dedi:
– Ey dad, ardıycan gələn mən, heç mənim adımı çəkmir.
Dəli Həsən acıq eyləyib getmək istəyirdi ki, Koroğlu sözünə davam
etdi:
Mərd iyidlər, mərd olarlar davaya,
Mərdin başı düşər qala-qovğaya,
Xəbər çatsın Çənlidəki halaya,
Halaypozan qoçum, yanımda gərək.
Qıratıma daha yetə bilmədim,
Şirin canı ona qıya bilmədim,
Dinməz təki yara çata bilmədim,
Dəli Həsən bu gün yanımda gərək.
Koroğlu sözün tamam elədi.
Dəli Həsən atılıb damdan yerə düşdü. Özünü zindançının üstünə
atıb onu öldürdü. Zindanın qapısını qırıb Koroğlunu zindandan çıxartdı.
Koroğlu zindandan çıxıb, tez özün yeritdi Dinməz xanıma. Dinməz
xanım eyvanda dayanmışdı. Koroğlunu görən kimi bir cadu oxuyub
onu saldı tilsimə.
Koroğlu baxıb gördü ki, yeriyə bilmir. Əl atıb sazına Dinməz xanıma
dedi:
Uca dağların başında,
Ləpə-ləpə qar görünür,
Mənim bu sınıq könlümə,
Qara gözlü yar görünür.
Dinməz xanım heç dillənməz,
Tamam tarı-mar görünür,
Pəri, sənnən heç əylənməz
Dünya başa dar görünür.
Uca-uca qarlı dağlar,
Könlüm intizar görünür.
Açılmaz heç güllü bağlar,
Dinməz xanım xar görünür.
Dəli Həsən baxıb gördü ki, Koroğlu canından ötrü yalvarır. Özözünə
dedi: “İyit də bir qaşıq qannan ötrü yalvararmı?”
Koroğlu dedi:
Uca-uca dağ başından,
Yenib gəldim, gözəl yarım.
Vurulmuşam yay qaşından
Əsib gəldim, gözəl yarım!
Qara qaşın yaydı sənin,
Gül camalın aydı sənin,
İşin ahnan vaydı sənin,
Əsir düşdüm, gözəl yarım!
Koroğlu yarı dinməzdi,
Dinməz xanım lap dinməzdi,
Yarım gülüb danışmazdı,
Əsir düşdüm, gözəl yarım.
Dinməz xanım işi belə görəndə, Koroğlunu tilsimnən çıxartdı. Bu
tərəfdən də Dəli Həsən Dinməz xanımı götürüb qaçdı.
İndi sənə xəbəri Bəylərdən verim.
Bəylərə xəbər getdi ki, Koroğlu Dinməz xanımı götürüb qaçdı.
Bəylər qılınc bağlayıb, yüyürüb çatdı Koroğluya.
Koroğlu gördü Bəylər gəlir, tez sarı kürkünü çəkib əyninə, uzun
bığlarını sallayıb, üz-gözünü torpağa sürtdü, belini qoz eləyib oturdu
yerdə.
Bəylər gəlib çatdı Koroğlunun yanına, onu tanımadı. Bəylər keçib
getmək istəyirdi ki, Koroğlu özünü silkələyib bir nərə çəkdi, Bəylər
nərəni eşidən kimi dala baxdı. Bəylər gördü ki, bu, Koroğlu deyil, yenə
getdi. Bir neçə qədəm getmişdi, Koroğlu yenə bir nərə çəkdi. Bəylər
dala dönüb yapışdı Koroğludan, istədi onun başını kəsə, Koroğlu aldı,
görək nə dedi:
İstəyirsən sən alasan canımı,
Bəylər bəyi, qoç Koroğlu deyiləm,
Keçib gedən gördüm Dinməz xanımı,
Bəylər bəyi, qoç Koroğlu deyiləm.
Bəylər dedi:
– Koroğlusan. Kəsəcəyəm başını.
Koroğlu dedi:
– İzn ver, birin də deyim.
Koroğlu:
Salmaginən bu işi gəl əngələ,
Bəylər bəyi, qoç Koroğlu deyiləm,
Nə çıxıbsan mənlə qılınc-xəncələ,
Bəylər bəyi, qoç Koroğlu deyiləm.
Adam odu, şirin dilnən dindirən,
Bəylər bəyi, qoç Koroğlu deyiləm,
Gəl sən olma mən yazığı öldürən,
Bəylər bəyir, qoç Koroğlu deyiləm.
Bəylər Koroğlunu buraxdı. Koroğlu qaçıb çıxdı bir dağın başına.
Tez soyunub paltarını dəyişdi. Elə bir nərə çəkdi ki, Bəylər qorxub
geri döndü, gördü ki, Koroğludu.
Koroğlu Bəylərə dedi:
– Bəylər, gəl mənə dəli ol, Dinməz xanımı sənə verim.
Bəylər dedi:
– Olmaram. Gəl döyüşək.
Belə deyəndə Koroğlu sazı alıb, görək Bəylərə necə hərbə-zorba
gəldi.
Koroğluyam, heç vaxt qorxmaram hərbdən,
Hərifsənsə əgər, bu meydana gəl.
Əvvəl xəncəlnən, sora cənginən,
Hərifsənsə əgər, bu meydana gəl.
Aldı Bəylər:
Nə çıxıban ucalarda durmusan,
İyidsənsə enib bu meydana gəl.
Yazıq-yazıq sən boynunu burubsan,
İyidsənsə enib bu meydana gəl.
Koroğlu:
Dov edibən neçələrin dindirrəm,
Düşmənləri şad eliyib güldürrəm,
Enib para-para səni öldürrəm,
Hərifsənsə əgər, bu meydana gəl.
Aldı Bəylər:
Arzu-kamı qoyma şirin canımda,
Öldürməyə cuş eləyib qanımda
Dəlilərin yığılıb durub yanımda,
Hərif isən durub tək meydana gəl!
Koroğlu:
Bəylər bəyi, mənə dəli olginən,
Dinməz xanım yenə qoy sənin olsun.
Qəbul elə mənə dəli olginən,
Toy eləyim Dinməz qoy sənin olsun.
Bilirsənmi qoç Koroğlu zorunnan,
Azmaginən haqqın doğru yolunnan,
Müjdə verim sənə dinməz toyunnan,
Sən dəli ol, Dinməz qoy sənin olsun.
Koroğlu der qismət haqqı yazımdı
Tozlu meydan, taci-taxtım, tacımdı,
Bunu bil ki, Dinməz mənim bacımdı,
Sən dəli ol, Dinməz qoy sənin olsun.
Koroğlu sözün tamamladı. Bəylər baxıb gördü ki, dəlilər də gəlib
yetişdi, razı olmasa Dinməz xanım əlinnən çıxacaq. Əlacı kəsilib razı
oldu.
Koroğlu Bəyləri qatdı dəlilərinə. Çənlibeldə yeddi gün, yeddi gecə
toy elədi, Dinməz xanımı verdi Bəylərə.

Koroğlu dastanı (“Mahru xanımın Çənlibelə gəlməyi”) – 18

Bəli, bu dəfə söhbəti sizə Çardaqlı Çənlibeldən açım. Çənçiskin avazımışdı.

Çardaqlı Çənlibel gül-çiçəyə qərq olmuşdu.

Vallahi behişt də onun yanında yalan idi. Bir tərəfdən gülün-çiçəyin ətiri, o biri tərəfdən bülbüllərin cəh-cəhi adamı məst edirdi.

Bu, o vaxt idi ki, Koroğlu ilə Giziroğlu Mustafa bəy Hasan paşanın qırx min
qoşununu Toqat keçidində qanına qəltan etmişdi.

Giziroğlu Mustafa bəy Gizir qalasına dönəndən sonra qoşun sərkərdələrindən Şamlı bəy, Bəbir Alı, Şərxata Mədəd, Dəli Çovdar, Şir Vəli, Sanlı Səməd, Sırt Yusif, Qurd Cəlil, Cinli Mehdi, Adıbəlli, Aşıq Kəngərlə məsləhət-məşvərət edib, Gizir qalasında çəkidə yüngül, vəzində ağır nə vardısa yüklətdi qəflə-qatıra.

Yeddi yüz yetmiş yeddi dəlisi ilə üz qoydu Çardaqlı Çənlibelə.
Ustadların söz-sovuna görə, Koroğlunun, Nigar xanımın, cəmi Çənlibel
dəlilərinin Giziroğlu Mustafa bəyin dəliləri ilə gəlişindən kefdamaqları
çağ idi. Koroğlunun əmri ilə o günü Çardaqlı Çənlibeldə
yeddi yüz yetmiş yeddi tuncu, öyəc, erkəc boynu buruldu. Çənlibeldə
bir vur çatdasın idi, göz istəyirdi tamaşasına. Şərab içən kim, şərab
süzən kim…
Bəli, Giziroğlunun gəlişi şərəfinə qırx gün Çənlibeldə məclis quruldu.
Məclisin qırxıncı günü hamı baxdı Koroğlunun üzünə. Koroğlu
belə işlərdə çox arif idi. Anladı ki, dəlilər ondan söz istəyir. Koroğlu
yanındakı Bulğurlu sazı götürüb əvvəl-əvvəl zil-bəm elədi. Mindirdi
sineyi-sandığa, dedi:
– Hey dəlilərim! Ulularımız söz söyləməzdən əvvəl, söyləyəcəyi
fikri yüz ölçüb bir biçiblər, sinəmə bir neçə xanə söz gəlib. Deməyi
məndən, eşitməyi sizdən.
Bəli, Koroğlu bayaqdı Bulğurlu saza tərsə-ovand tazana vurdu.
“Çoban bayatı” üstündə elə bir dəli nərə çəkdi ki, yer-göydə ənşərmənşər
qopdu:
Söz igidin sərindən,
Dostluq olar dərindən.
İki qardaş bir olsa
Dağ oynadar yerindən.
Dağları gəzən mənəm,
Paşalar əzən mənəm,
Giziroğlu əl verdi,
Əhdimi pozammanam.
Gün dolanar, ay olar,
Dost-dostuna tay olar.
İki qüvvə bir olsa,
Paşalara vay olar.
Dəlilərim bac alar,
Dava günü öc alar,
İgid sözü bir olsa,
Xotkarlardan tac alar.
Soyum sərt, kürdü mənim,
Suyum bərk, Kürdü mənim,
Qoy eşitsin paşalar,
Arxam çox gurdu mənim.
Söz tamaşa yetişdi. Koroğlu sazla dediyini, sözlə də dedi. Sonra
üzünü tutdu cəmi dəlilərə, dedi:
– Hey dəlilərim! Biz yeddi min yeddi yüz yetmiş yeddi dəli idik.
İndi Giziroğlu Mustafa bəyin 777 dəlisi də oldu bizim canbir qardaşımız,
– deyib bayaqdı Misri qılıncı çıxardı qınından. Giziroğlu Mustafa
bəy də bir himə bənd imiş kimi Giziri qılıncı çıxardı qınından. Hər
ikisi şəhadət barmağını yaralayıb qanını sıxdılar bir-birinə.
O tərəfdən də Şamlı bəylə Dəli Həsən, Qurd Cəlillə Dəmirçioğlu,
Bəbir Alayla Eyvaz xan, Şir Vəliylə Koroğlunun qoç balası Həsən
bəy, Sanlı Səmədlə Bəlli Əhməd, Yağıqıranla Tüpdağıdan, Sırt Yusiflə
İsabalı, Şərxata Mədədlə Gürcüoğlu, Dəli Çovdarla Dəli Mehdər,
Cinli Mehdiylə Halaypozan, Aşıq Kəngərlə Aşıq Cünun da yaraladılar
şəhadət barmaqlarını, qatdılar bir-birinə qanlarını. Əlqərəz, can qardaşlığı
Çənlibeldə oldu qan qardaşlığı.
Nigar xanım əlində iki piyalə durdu Koroğlu ilə Giziroğlu Mustafa
bəyin qənşərində. Cəmi Çənlibel xanımları da dayandılar əllərində
piyalə qan qardaşlarının qarşısında. Yox olsun yoxsulluq, Çənlibeldə
yemək-içməkmi yox idi. Dəlilər yedilər, içdilər, damaqlar oldu çağ.
Bəli, Koroğlu gecədən xeyli keçmiş üz tutdu məclisə, dedi:
– Can dəlilərim! Bilin və agah olun. Bu gündən sonra xotkarların,
paşaların, xan-xavanların, paşa-sultanların gözünə yuxu getməyəcək.
İndi gərək biz bəndi-bərələri, keçidləri, suvadları, karvan yollarını
göz bəbəyi kimi qoruyaq. Odu ki, hər bir sərkərin dəliləri ilə ərazisi
bəlli-başlı olmalıdı. Dəmirçioğlu, Qurd Cəlil, Həsən bəy, Sanlı Səməd,
Yağıqıran dəlilərilə Şamlı keçidini – Qanıxlı bərəsini, Sırt Yusif,
İsabalı, Cinli Mehdi, Şərxata Mədəd dəlilərilə Yağı qoruğunu, Eyvaz
xan, Dəli Çovdar, Halaypozan, Tüpdağıdan, Bəbir Alı dəliləriylə
Dardaş keçidini, Şamlı bəy, Dəli Həsən, Adıbəlli, Qorxuqanmaz, Gürcüoğlu
dəliləriylə Sınaq keçidini, Giziroğlu Mustafa bəy, Dəli Mehdər,
Aşıq Kəngər, Aşıq Cünun mənimlə Çardaqlı Çənlibeli quşdan ayıq,
qurddan sayıq qorumalıyıq. Yığışma işarəmiz mənim nərəm, yaxud
Giziroğlunun Haça şeşbəridi.
Əlqərəz, Koroğlu tapşıracağını tapşırmaqda, deyəcəyini deməkdə
olsun, indi alın xəbəri İstanbulda xotkar Muraddan. Xotkar Muradın
qulağı ala-çula çalmışdı ki, aman-zaman bircə bacısı Mahru xanım
Giziroğlu Mustafa bəyə könül verib, bir fürsət axtarır İstanbuldan
yayınmağa. O idi ki, xotkarın kürkünə bərk birə düşmüşdü. Yuxusu
çəkilmişdi ərşi-əlaya. Köpmüş dana kimi tıs-tıs tısqırırdı. Bu tərəfdən
də Koroğlu ilə Mustafa bəyin dəlilərinin Çardaqlı Çənlibeldə qan
qardaşlığı qır saqqız olub yapışmışdı Xotkarın kəlləsinə. Çox götürqoydan
sonra xotkar qərara gəldi ki, məmləkətin paşalarına, sultanlarına,
pəhlivanlarına fərman yazsın.
Əlqərəz, Cəfər paşaya, Ərəb Reyhana, Hasan paşaya, Əhməd
paşaya, Qara paşaya, Davud paşaya, Səlim paşaya, Hüseyn paşaya,
Bürcü paşaya, Abdal paşaya, Bolu bəyə, Qədir paşaya, Ayaz paşaya,
Nəzər paşaya belə bir fərman yazdı: “Möhtərəm paşalar! Sizin hər
birinizin şan-şərəfini Alosmanda yeddi qatar dəvə karvanı çəkə bilməz.
Aslanlar zəhminizdən bəri-biyabanda tük tökür. Xəzinəmizin birillik
gəliri yeddi arxadan dolananızı yağ içində böyrək kimi saxlar. Bir
mehdər gədəsi ilə gizir gədəsi kəsib doqqazınızın çənəsini. Alosmanda
xotkar, paşa, sultan qızı qalmadı. Odu, hamısı çən-çiskinlidə yolkəsənlərlə,
başkəsənlərlə baş qoyublar bir yastığa. Ya gərək başımıza
papaq qoyaq, ya da İstanbul örpəyi. Biz birləşib bu gədələrin əhədini
kəsməsək, onda onlar bizim başımızı kəsəcək. Ya biz ad-sanla yaşa-
malıyıq, ya da ağzımıza yaşmaq almalıyıq. Qırx gündən sonra ramazandı.
Qoşunu səfərbər edin. İnşallah bu ramazanda əlimizə yolkəsənlərin
qanından həna yaxarıq. Kim Koroğlunun başını gətirsə, bacım Mahru
xanım baş yoldaşıdı, Çənlibelə yürüş on beş gündən sonra.
Hörmətlə Xotkar Murad”.
Xotkar fərmanı möhürləyib müşəmbələdi, verdi çaparlara. Çaparlar
üz qoydular Toqata, Ərzuruma, Qarsa, Ruma, Ərzincana, Hələbə, Bağdada,
Taxtı Süleymana, Ağ şəhərə, Vana, Diyarbəkirə, Üsküdara.
Əlqərəz, ağalar yaxşı deyib ki, sirrli söz quyuda da qalmaz. Onu da
deyək ki, xotkarın son günlər vurnuxmasından Mahru xanımın gözü su
içmirdi. Nə isə xotkarın bir ilməsi vardı. Şam süfrəsində Mahru xanım
qəsdən çeçədi, dedi:
– Tacidarım! Dün gecə yuxumda gördüm ki, tacı-taxtın şəfəq
saçır.
Xotkar dedi:
– Yuxun çin olsun, gözümün nuru! İnşallah, bu ramazanda mehdər
oğlunun, gizir gədəsinin qanından əlinə həna yaxarsan. Elə o günü də
sənin baxtın İstanbulda nur saçar. İnşallah onda sənə bir toy edərəm,
səsi Qaf dağını titrədər.
Bəli, nağılçılar sözünü qısa, köhlən mənzilini kəsə edər. Mahru
xanım xotkarın sözlərindən anşırdı ki, qardaşı bu neçə gündə niyə narahatmış.
Mahru xanım orasını da anladı ki, bu günlərdə xotkar Çardaqlı
Çənlibelə qoşun çəkmək istəyir. Mahru xanımı od götürdü. İlan-çayan
çalan yatdı, o yatmadı. Gecə səhərəcən aranı dağa, dağı arana daşıdı.
Kirpik çalmadan açdı sabahın gözünü. Üzünüzə uğurlu sabahlar açılsın.
Mahru xanımın dayəsi içəri girəndə gözlərinə inanmadı, dedi:
– Ömrümün butası, canımın yarısı! Olmasın azar, bu nə halətdi
düşmüsən? Gözlərinə qan sızıb?!
Mahru xanım dedi:
– Aman dayə! Əl mənim, ətək sənin, dərdimə bir əlac.
Mələk dayə dedi:
– Bıy, başıma xeyir, bala! Sənin dərdin gəlsin dayənə. Bəyəm
ölmüşəm, itmişəm. Bu saat Alosmanın loğmanlarını tökərəm buraya.
Mahru xanım baxdı ki, dayəsi mətləbi almadı, dedi:
– Can dayə! Mənim dərdimin əlacı loğmanlıq deyil. Bu bir sirrdi
girib bağrıma. Sirr də ki, sirli qalmalıdı. Mələk dayə ömür görmüş, dünya
yormuşdu. Çox sirrlərin üstündən su içib yola salmışdı. Mahru xanımın
dediyindən anladı ki, bu sirr cavanlıq, xanlıq, sultanlıq sirridi, dedi:
– Ömrüm-ömrünə calansın! Hələ sənin nə yaşındı. Sirr adamı
saraldıb sapa, incildib ipə döndərər. Hər düyünün bir ilməyi, hər sirrin
bir işartısı var. Sən sirrini de, dayən sirr dağarcığıdı. Sirrini mənə də
deməyib, bə kimə deyəcəksən, canım sadağa.
Mahru xanım dedi:
– Canım, gözüm, şirin-şəkər sözüm dayə! Mənə elə adam tap ki,
başını islatsın burda, Çənlibeldə otursun dəllək qarşısında.
Əlqərəz, çox götür-qoydan sonra Mələk dayə dedi:
– Qızım, sənin bu müşkül dərdinin əlacı ancaq Xoca Yaqubdadı.
Bir namə yaz, verərəm Xocaya. Hesabında Xoca Yaqub bu günlərdə
qayıtmalıdı Təbrizə.
Mahru xanım dedi:
– Can dayə! Bu sirri tək göydə ulu Tanrı, yerdə sən bilməlisən.
Mahru xanım qələm, kağız götürüb ürəyindəkilərini, xotkardan
eşitdiklərini üşələdi sətirlərə, müşəmbələyib verdi dayəsi Mələyə.
Bəli, Mələk dayə naməni Xoca Yaquba aparmaqda olsun, alın
xəbəri Xoca Yaqubun kimliyindən.
Ustadların söz-sovuna görə, Xoca Yaqub Təbrizdəndi. İyirmi ildən
artıq idi ki, Təbriz, Dərbənd, Şirvan, Naxçıvan, Gəncə, Tiflis, Toqat,
İstanbul, Hələb, Misir, Şam, Bağdad bazarlarında tacir-tüccarlıq edib,
ad alıb surfa salmışdı. Xoca Yaqub Koroğlu ilə bərk dost olduğundan
Gəncə, Tiflis, Alosman bazarlarına mal çıxarmaq sarıdan beli bərk idi.
Amma Şərul, Dərələz, Çuxur oba, Ağrı, Qars karvan yolu sarıdan
ehtiyat edirdi. Bu karvan yolunun bəndi-bərəsini Giziroğlu Mustafa
bəy kəsmişdi. Quş uçsa qanad, qatır keçsə dırnaq salardı. İllaha da
Şamlı bəylə Cinli Mehdinin əlindən tacir-tüccar, xan-xavan, bəzirganlar
gəlmişdilər cana. Elə ki, düşdün Cinli Mehdinin əlinə, tök
mətahını, qurtar canını.
Əlqərəz, Xoca Yaqub bu dəfə İstanbula karvan qaldıranda oğlu
Pənah qırsaqqız olub əl çəkmədi yaxasından, dedi:
– Ateyi-mehriban! Bu səfərə mən də səninlə gedəcəm.
Xoca Yaqub dünyagörmüş, çox səfərlər yorub yola salmışdı.
Bilirdi ki, Pənah hələ yenicə özünü bozardıb. Bərkə-boşa düşməyib.
Xasiyyəti də tünddür. Dedi:
– Can-ciyərim! Bu dəfə yol uzaq, səfər ağırdı. İnşallah Gəncəyə
gedəndə səni mütləq apararam.
Bəli, Xoca Yaqub dedi, yalvar-yaxar etdi. Amma Pənah
dediyindən dönmədi ki, dönmədi. Dedi:
– Ateyi-mehriban! Sən məndən qızırğalanma. Mən uşaq deyiləm.
Adıma nahaqdan “Qara Pələng” demirlər. Bu dəfə karvanı qaçaqquçaqdan,
haramilərdən özüm keçirəcəyəm. Koroğludu, Giziroğludu
nədi, görərlər ki, analar necə oğullar doğub?!
Xoca Yaqub baxdı ki, ey dili-qafil, oğlunun damarlarında qan
qaynayır. Çox havalıdı. Elə hey qan-qan deyir. Dedi:
– Oğul, bala! Sinəmə bir neçə xanə söz gəlib. Deyim, anlayarsan,
çox yaxşı, anlamazsan öz işindi:
Gözlərimin nuru oğlum,
Yaşın hara, qan-qan hara?
Koroğlu igid dəlidi,
Başın hara, qan-qan hara?
İyidləri sanlı-sanlı,
Hər birisi dəliqanlı,
Əyinləri dəmir donlu,
Huşun hara, qan-qan hara?
Ağqayadan nərə çəkər,
Bəzirganlar malın tökər,
Çox igidlər, dizə çökər,
Yaşın hara, qan-qan hara?
Həsəni fənddi, feilli,
Dəmirçisi dəvə kinli,
Nizələri haça dilli,
Tutun hara, qan-qan hara?
Yaqub Koroğluya qardaş,
Dar günümdə olub sirdaş.
Nərə çəksə, salar təlaş,
Başın hara, qan-qan hara?
Söz tamama yetişdi. Xoca Yaqub dedi:
– Canım oğul! Səni cavanlıq qanın coşdurur. Ticarətdə də sənin
səriştən yox. Oğul, səfər uzun, sənsə naşı. Gəl bu dəfə ətəyindən tök
daşı.
Kimə söz deyirsən?! Ay Qara Pələng başa düşdü ha?! Əlqərəz,
Xoca Yaqub nə qədər yalvar-yaxar etdi, Qara pələng dediyindən dönmədi.
Axırda Xoca Yaqub çarı-naçar verdi razılıq.
Ata, oğul ya mədəd səndən – deyib, karvanı qaldırdı səfərə. Günə
bir mənzil, tey mənzil, az gedib çox gedib az qatdılar gecəni gündüzə.
Qırdılar yolun damarını. Xoca Yaqub ramazana qədər istəyirdi ki,
özünü yetirsin Təbrizə.
Əlqərəz, Xoca Yaqub çatdı İstanbula, çarvadar bazarında karvanı
karvansarada rahladı. Öyrəndi bazarın məzəndəsini. Başladı matahını
xırıda. Hərdəm bir də deyərdi:
– Ayə, Qara Pələng! Mollanınkı azardı, tacirinki bazar.
Bazarın şirin yerində Mələk dayə kəsdi Xoca Yaqubun yanını.
Dedi:
– Xoca dədə! Mal-mətahın bazarlı olsun.
Xoca Yaqub dedi:
– İman yiyəsi olasan, a Mələk qarı. Yaxşı Təbriz xalı-xalçam var.
Şal, alqumaşım var.
– Xoca lələ! Mənə nə xalın, nə şalın lazımdı. Bəri dur, bir qulaq
as, sözüm var.
Əlqərəz, dayə Xoca Yaquba nə dedi, nə demədi onu özü bilər.
Amma, Mahru xanımın müşəmbəli məktubunu verdi ona, ovcuna da əl
xərcliyi basıb dedi:
– Xoca lələ! Göydə ulu Tanrı, yerdə sən. Bu əl xərcliyinə bir at al,
sal özünü Çənlibelə.
Xoca baxdı ki, pis yerdə axşamladı. Bazarda mətahı çox, Qara
Pələngin də belə işlərdə səriştəsi yox. Öz-özünə dedi:
– Allahdan xeyirmiş. Nə olar-olar. Qoy bazarlığım qurban olsun
Koroğlunun ad-sanına:
Əlqərəz, oğlunu çağırıb dedi:
– Oğlum! Mal-mətah amanatı. Dəyər-dəyməzinə necə gəldi xırıd
elə. Mənim dəyəsi yerim var. Oğlum, səni Sarı sərbanla Dardaşda
gözdəyəcəyəm.
Xoca Yaqub Sarı sərbana tapşıracagını da tapşırdı. Verdi özünü baş
meydanda at bazarına. Bir at alıb, ya mədəd səndən deyib, üz qoydu
Çardaqlı Çənlibelə. Dağlar aşdı, dərələr keçdi. Kəsdi qırdırmasına
yolun hənrini. Günə bir mənzil, teyi-mənzil təngnəfəs özünü yetirdi
Sınaq keçidinə. Dəli Həsən baxdı ki, bu dəfə Xoca Yaqub xeyir-
xəbərlə gəlməyib. Tutdu atın cilovunu, Xoca Yaqub nə handan-nə
hana özünü toxdadıb dedi:
– Ayə, ömrü budanmış! Yetir məni Qoç Koroğluya.
Əlqərəz, Dəli Həsən, Xoca Yaqub başı lovlu üz qoydular Çardaxlı
Çənlibelə. Kəsdilər yolun əhədini. Malsağını özlərini yetirdilər Yağı
qoruğuna. Bu o vaxt idi ki, Koroğlu Giziroğlu ilə Ağqayadan durbinlə
karvan yollarına baxırdılar. Giziroğlu dedi:
– Can Koroğlu! Bax, iki atlı ley kimi Yağı qoruğunu haqlayır.
Koroğlu təfərinclə baxanda nə görsə yaxşıdı, gördü ki, gələnlər
Xoca Yaqubla Dəli Həsəndi. Dedi:
Can sirdaşım Gizir oğlu,
Bu gələn Xoca Yaqubdu.
Dəlilərə dostdu sadiq,
Bu gələn Xoca Yaqubdu.
Özü tacir, can qardaşım,
İlqarı düz, sirr yoldaşım,
Qurbandı dostuma başım,
Bu gələn Xoca Yaqubdu.
Xoca gəlməz boş-boşuna,
Soğan doğranıb aşına.
Kim toxunub qardaşıma?
Bu gələn Xoca Yaqubdu.
Mərddi, basmaz duz-çörəyi,
Var arada dost diləyi,
Təmizdi, safdı ürəyi,
Bu gələn Xoca Qaqubdu.
Xoca Əziz, xoca başı,
Dəlilərin sirr qardaşı.
Tüccarlıqda deyil naşı,
Bu gələn Xoca Yaqubdu.
Tacirlikdə adı vardı,
Dostluğunun dadı vardı.
Kişilikdə zatı vardı,
Bu gələn Xoca Yaqubdu.
Koroğlunun vardı sözü,
Dostluğunda ağdı üzü.
Yada salıb yenə bizi,
Bu gələn Xoca Yaqubdu.
Söz tamama yetişdi. Koroğlu dedi:
– Can Giziroğlu! Nəsə Alosmandan bəd xəbər var. Xoca alışverişini
buraxıb, başı lovlu gəlməz. Koroğlu bayaqdı Ağqayada bir
dəli nərə çəkdi. Çənlibel dəliləri bənd-bərələrdən axışıb gəldilər.
Durdular əmrə müntəzir. Dəli Mehdər tutdu Xoca Yaqubun atının
cilovunu. Nigar xanım cəmi xanımlarla irəli yeriyib Xoca Yaquba xoş
gəldin dedi. Koroğlu baxdı ki, Xoca Yaqubda hey qalmayıb, dedi:
– Canım Xoca, gözüm Xoca! Ölüsən o dünyadan, dirisən bu dünyadan
mənə bir xəbər.
Xoca Yaqub dedi:
– Can Koroğlu! Məndə hey qalmayıb, xotkar Muradın bacısı
Mahru xanımın naməsi patavamdadır.
Əlqərəz, Aşıq Cünun açdı patavanın sarığını, çıxardı müşəmbəli
naməni verdi qoç Koroğluya.
Koroğlu müşəmbəni açdı, gördü namə Giziroğlu Mustafa bəyədi.
Dedi:
– Can Giziroğlu! Bu dəfə namə sənədi. Deyəsən Mahru xiffət çəkir.
Giziroğlu naməni oxudu. Gözləri döndü qan çanağına. Koroğlu
dözməyib dedi:
– Ayə, Giziroğlu! Rəngin niyə avazıdı. Oxu görək xotkar qızı nə
yazıb?
Giziroğlu dedi:
– Can Koroğlu! Naməni oxumazdan əvvəl sinəmə bir neçə xana
söz gəlib. İcazə ver onu sazla deyim.
Koroğlu dedi:
– Ayə, Giziroğlu! Sən elə həmişə izindəsən.
Sözə bənd imiş kimi, Giziroğlu Mustafa bəy Aşıq Kəngərdən sazı
alıb bəmini bəm, zilini zil etdi. Aldı görək halına binən nə dedi, tərəfindən
biz deyək, siz şad olun:
Məndən xəbər soran qardaş,
Namə xotkar qızındandı.
Xotkar qurub bizə kələk,
Namə xotkar qızındandı.
Namə verib dolaylara,
Əmir edib alaylara,
Kilid vurub saraylara,
Namə xotkar qızındandı.
Giziroğlu ölər, dönməz,
Atəşlərə yanar, sönməz,
Xotkar, paşa nədi, bilməz,
Namə xotkar qızındandı.
Bəli, söz tamama yetişdi. Giziroğlu sazla dediyini, sözlə də dedi.
Dübarə sazı basdı sineyi-sandığa. Götürdü görək Mahru xanım Giziroğluna
nə yazıb. Tərəfindən ərz eləyək qulluğunuza. Sizə könül şadlığı.
Şan-şərəfim əcəm oğlu,
Xotkar bu gün fərman verdi.
Sənə yesir şirin canım,
Xotkar bu gün fərman verdi.
Yığıb dəli halayları
Çoxdu nizam alayları.
İşə salıb qolayları
Xotkar bu gün fərman verdi.
Susayıbdı qanınıza,
Yaxıb ləkə sanımıza,
Qoşun gəlir yanınıza
Xotkar bu gün fərman verdi.
Ramazana vaxt eləyib,
Paşalara saxt eləyib,
Hücumçün vaxt girələyib,
Xotkar bu gün fərman verdi.
Qiymət qoyub başınıza,
Höküm verib hamınıza.
Ölüm yazıb canınıza,
Xotkar bu gün fərman verdi.
Mahru da sənə sadağa,
Kimə gedim dərdə dada,
Sənsiz ömrüm gedər bada,
Xotkar bu gün fərman verdi.
Söz tamama yetişdi. Giziroğlu Mustafa bəy məktubun dil-cavabını
da oxudu, bə bilməyəsənmi, xotkar Murad Ramazan bayramına qədər
saysız-hesabsız qoşunla üstümüzə gəlir.
Bəli, dəlilər başladılar zəncir gəmirməyə. Koroğlu baxdı ki, dəlilərin
halı özündə deyil. Bıçaq vursan qan çıxmaz. Bir himə bənddilər.
Bu tərəfdən də elə bil Giziroğlunun sir-sifətini boran vurmuşdu. Hirsindən,
hikkəsindən üst dodağı göy, alt dodağı yer süpürürdü. Koroğlu
dedi:
– Qoç dəlilərim! Sinəmə bir neçə xanə söz gəlib. Onu da deyim.
Sonra başlarıq məsləhət-məşvərətə.
Götürdü görək Qoç Koroğlu nə dedi. Ərz eləyək tərəfindən qulluğunuza:
Hərzə-hədyan nədi, qoç dəlilərim,
İndi ağıllı bir məsləhət gərək.
Kəsək gədikləri, bənd-bərələri,
İndi ağıllı bir məsləhət gərək.
Tutaq keçidləri, suvadaqları,
Dolay aşrımları, ovalıqları,
Düşmən hiyləsini, hər soraqları –
İndi ağıllı bir məsləhət gərək.
Koroğlu heç vaxt olmayıb naşı,
Döyüşdə unutmaz yarı-yoldaşı,
Tutmağa düşmənlə cəngi-savaşı,
İndi ağıllı bir məsləhət gərək.
Söz tamama yetişdi.
Giziroğlu Mustafa bəy dedi:
– Can Koroğlu! Belə görürəm hamı dəlilər zəncir gəmirir. Xotkar
Murad bicdi. Hücuma keçməmişdən əvvəl planını yüz ölçüb, bir biçir.
Düşmənini gözləmədiyi yerdən yaxalayır. Köhnə hiyləgərdi. Bilir ki,
Qars, Ağrı, Çuxuroba yolu kəsə, ağıla gəlməzdi. Qoşunun gərdiş etməsi
üçün şərait əlverişlidi. Əsas qüvvəni bu səmtə yönəldəcək. Bizi
çəkiyə çəkmək üçün qoşununun az qismini Yasdıqar səmitdən Ayqır
keçidinə yönəldəcək. Alosman şəhərlərində az qüvvə saxlayacaq. Biz
əsas qüvvəmizi Ağrı keçidinə toplamalı, bir qismini isə Ayqır keçidində
pusquda qoymalıyıq. Say-sambal dəlilərdən yeddi yüz yetmiş
yeddisini Sınaq keçidindən Alosmana yeritməliyik. Düşməni yaxalayıb
yurdunda turp əkməli, xəzinəsini qənimət gətirməliyik.
Koroğlu dedi:
– Giziroğlunun döyüş nəqşi qəbul edilsin. Dəmirçioğlu, Eyvaz
xan, Şamlı bəy, Cinli Mehdi, Həsən bəy dəlilərilə Ağrı keçidinə, Dəli
Həsən, Sırt Yusif, İsabalı, Dəli Əhməd, Adıbəlli, Halaypozan
dəlilərilə Sınaq keçidindən İstanbula hərəkət etməli, qalan dəlilər
mənimlə Çənlibelin müdafiəsində qalır.
Söz Koroğlunun ağzından çıxar-çıxmaz Çənli xanımları doldurdu
piyalələri. Dəlilər piyalələri nuş etdilər. Bayaqdı qızıl quş kimi Giziroğlu
Alapaçanın, Bəlli Əhməd Sürdatın, Adıbəlli Qaragözün, Halaypozan
Sarınərin, Dəmirçioğlu Ərəbatın, Eyvaz xan Düratın, Şamlı bəy
Bozqarın, Cinli Mehdi Qarasənilin, Həsən bəy Aşqardorun, Dəli
Həsən Haçadilin, Sırt Yusif Köhlənşirin, İsabalı Qəmərdayın, Dəli
Çovdar Əltərpənməzin bir göz qırpımında qondular yəhərin qaşına.
Məşq meydanında bir dəfə gərdiş edib, ya mədəd səndən deyib, elə bir
dəli nərə çəkdilər ki, Çənlibeldə ənşər-mənşər ərəsəti qopdu.
Əlqərəz, hərə üz qoydu öz yolu ilə bəlli-başlı bəndi bərəsinə.
Bəli, dəlilər yolunu dəstələməkdə olsun, indi alın xəbəri İstanbulda
Qara Pələngdən. Qara Pələng alış-verişdən yorğun-arğın karvansaraya
qayıtdı. Tacir tüccarlardan eşitdiyi söz-sov başladı qəlbini ac qurd
kimi gəmirməyə. Ha çalışdı ki, gözünün acısını alsın, bacarmadı.
Dözməyib sərbanbaşı Sarıdan soruşdu:
– Ağeyi Sarı! Sən dünyagörmüş, çox ölkələr dolaşmış adamsan.
Ağlın nə kəsir, Koroğlu bu qədər Alosman qoşununa dov gələ bilərmi?
Sarı sərban dedi:
– Oğlum! Hərçəndi bu işlər bir qədər müşküldü. Amma, oğul!
Koroğlu da bir Koroğludu. İmanım Allaha, deyirlər Köroğlunun özü
də, dəliləri də qurd südü əmib. Elə ki, Koroğlu nərə çəkir, dəliləri olur
qızmış şiripələng. Düşürlər ac qurd kimi qənimlərinin canına. Biçirlər
yağıların başını ura yerinin kəliyi kimi. Ay oğul! Bir qoşunun ki, ola
başçısı Sırt, Qurd, Dəli, Dəmirçi, Şir, Şərxata, Yağıqıran, Qorxuqammaz,
Geridönməz, Tüpdağıdan, Halaypozan, daha nə bilim ay bala,
saymaqla tükənəndilərmi. Hərə bir söz deyir. Qanmırlar, qandırmırlar.
Kimi istəyirlər qaldırırlar, kimi istəsələr cızdağını çıxarıb yandırırlar.
Bazar bilmirlər, sövda görməyiblər. Amma, oğul, paylarını qazancın
duruca yerindən bölüb götürürlər. Görənlər deyir, sifətlərindən zəhrimar
yağır. Hər biri yeddi boyun kəlin zəncirini qırır. Boy-buxunları da
dama dirəndi. Kimə təpinirlər, gözlərini ağardırlar, kişilikdən kəsilir.
Amma, oğul, adam gərək insafını da yandırmasın. Kişilər kasıb-kusub
adamlarıdı. Onlarınkı şahlar, xotkarlar, xan-xəvanlar, paşalar, sultanlar,
malını yeməz tacir-tüccarlarladı. Dağıdırlar var-hallarını, paylayırlar
əlsiz-ayaqsızlara.
Söhbət bura çatanda Qara Pələng dedi:
– Ağeyi Sarı, and verirəm imanına, atamla kəsdiyin duz-çörəyə.
Mətahın olub qalanını sat dəyər-dəyməzinə, qafla qatırı apar atam deyən
yerə. Mən getdim. Məndən tacir olmaz. Sənin dediyin o Koroğlu elə
deyəsən mənim adamımdı.
Əlqərəz, səhər xoruzun ilk banındaca Qara Pələng Sarı sərbanla
halal-hümmət edib, atının cilovunu boşladı Çənlibel səmtinə. Atalar
yaxşı deyib, kor kimdi nabələd. Qara Pələng dağ deməyib, dərə
deməyib başladı hər yerdə yolu qırdırmasına dəstələməyə. Qatdı gecələri
gündüzə. Tökdü atın nal-mıxını. Gördü iş fırıxdı, at taşaxorlayıb.
Şər qarışanda özünü yetirdi bir dağ kəndinə. Oldu bir qocanın qonağı.
Qoca dünyanı yorub boğazından keçirmiş adam idi. Baxdı ki,
qonağı sir-sifətdən uşaq olsa da, hələ Tanrı törpüsü dəyməyib. İştahası
da ac qurd kimi. Şam süfrəsindən sonra qoca soruşdu:
– Oğlum! Qonaq Allah qonağıdı. Hansı qohumlardansan? Gəlişin
hardan, gedişin hara? Bir az buralar məxşuşluqdu.
Qara Pələng dedi:
– Babacan! Mən Təbrizli Xoca Yaqubun oğluyam. İstanbuldan
gəlib, Çənlibelə gedirəm. Yolda atımın nal-mıxı tökülüb. Taşaxorlayıb.
İndi qalmışam xanaxan.
Qoca baxdı ki, qonağı hert-mert qanmır. Bir az açıq-saçıq danışır.
Dedi:
– Oğlum, at məndə. Atını qoyarsan burada. Minərsən mənim Alagöz
ürgəmi. Səni dar-damanda qoymaz. Amma oğlum, bil və agah ol!
Koroğludu, Giziroğludu, Çardaqlı Çənlibeldi onların adını çəkmə.
Dünən buralarda başlarında qotazlı fəs, əyinlərində qırmızı şalvardan
çox görüblər. Onlar da Çənlibelin səmt-suatını soruşurlarmış. Ehtiyat
igidin yaraşığıdı, bala.
Qara Pələng dedi:
– Babacan, sən dünyagörmüş adamsan. Adam bir dəfə dünyaya
gəlir, onu da gərək kişi kimi yaşaya! Çaqqaldan çaqqal, qurddan qurd
olar. Sən mənə Qoç Koroğlunun, Çənlibelin səmt-suatını salğa ver.
Mən sənin o genbalaqlı fəsi qotazlılarından nəsitmirəm.
Qoca dedi:
– Uğurun xeyir, bala! Sən Alagözün cilovunu boşla. O səni düz
Çardaqlı Çənlibelə aparar. Alagözün qardaşını keçən il Cinli Mehliyə
vermişəm, iyini duyar.
Qara Pələng dedi:
– Babacan! Cinli Mehli kimdi?
Qoca dedi:
– Oğlum! Cinli Mehlini Şərul, Dərələz, Çuxuroba basarağında
tanımayan küllü kavurdu. Onun min bir feli, bir o qədər də qeylü-qalı
var. Giziroğlu Mustafa bəyin sağ əlidi. Nə bilim, ay bala! İndi də
deyirlər ki, qoşulub Çənlibeldə Koroğluya. Onun oyunlarından Tanrıtaala
da baş açmaz. Amma, oğul, kişinin dini-məshəbi ayrı da olsa,
Allah adamıdı. Dinə gəlsin. Onun işi hampalarla, varlılarla, paşapuşalarladı.
Kasıb-kusub əli tutandı.
Oğlum! Sənə bir namə verəcəm. Çatdırarsan o Cinli Mehliyə. Elə
orada da yaxından dostlaşarsınız – deyib, qoca qələm-kağız götürüb yazdı:
“Mehdi ağa! Bil və agah ol, bu tərəflərdə havalar məxşuşdu. Qırmızı
tuman, gen balaqlılar yerə-göyə zəncir salıb sizi axtarır. Quşdan
ayıq, qurddan sayıq olun. Alosman qoşunları Ağrı keçidinə tərəf
daşdanır. Dostun Hinir Vəli”.
Qoca məktubu qatlayıb verdi Qara Pələngə. Dilcavabında dedi ki,
namə əmanəti. Ələ keçsə hər ikimizin qulaqları gərinəcək, ağzımızın
qıyası soyulacaq. Dərimizə saman təpinib camaata görk ediləcək.
Əlqərəz, obaşdan Qara Pələng boşladı Alagözün cilovunu. Sannasunna
yollarla qırdı yolun damarını. Ertəsi gün yaxar-yatmaz çatdı bir
qoruğa. Özünü verdi sərin bir bulağın başına. Su içib, əl-üzünü yudu.
Alagözü yançidar edib, bulağın başındakı ağacın kölgəsində dirsəkləndi.
Getdi qara div yuxusuna.
Bəli, nə qədər yatmışdı, onu Qara Pələngin özü bilərdi. Ayılanda
gördü ki, möhkəm-möhkəm kəl zəncirilə sarınıb ağaca. Qəhr boğdu.
Atasının, Sarı sərbanın, qocanın, Koroğlunun dara düşəndə çəkdiyi
nərə düşdü yadına. O idi ki, qovşuruldu, güc verdi, elə bir nərə çəkdi
ki, yeddi böyük kəl zənciri pul-pul olub səpələndi dörd bir yana.
Koroğlu, Şir Vəli, Sanlı Səməd, Bəbir Alı, Şərxata Mədəd, Yağıqıran
aralıqdan baxıb tamaşa edirdilər.
Koroğlu irəli gəlib dedi:
– Əhsən səni doğan ananın südünə!
Qara Pələng qeyzlənib dedi:
– Atam yerində kişisən! Ağır deyərdim. Mənlə zarafatın var, kişi
kimi gir meydana. Bir qəbiristanlıq boynu yoğunla bir uşağın üstünə
düşüb yuxuda əl-ayağını ağaca sarımaq namərdlikdi. Kişisən işi mərdimərdanə
gör.
Koroğlu baxdı ki, yox, bu qanıb-qandırmır. Ortalığa meydan söhbəti
salır. Öz-özünə dedi:
– Gəl bunu sına. Uşaq olasan, pəsinməyib diri-diri danışasan.
Dedi:
– Ayə Bəbir! Gör bu ağzı qatıqlı nə deyir.
Bəli, Bəbir Alı girdi meydana. Qara Pələng bir göz qırpımında
Bəbir Alını basmarlayıb saldı dizinin altına.
Əlqərəz, Şərxata Mədədi, Yağıqıranı, Şir Vəlini, Sanlı Səmədi
qalaqladı yan-yana. Koroğlu baxdı ki, iş şuluqdu, özünü sındırmadı,
dedi:
– Oğlum! Sinəmə bir-iki yarpaq söz gəldi. Deyim bəlkə karına
gəldi.
Aldı Koroğlu:
Sədd afərin, oğul, sənə,
Bu boyda zor olmaz-olmaz.
Verrəm müjdə dəlilərə,
Bu boyda zor olmaz-olmaz.
Aldı Qara Pələng:
Rişxənd eyləmə babacan,
İgiddə zor olar-olar.
Vermə müjdə dəlilərə,
İgiddə zor olar-olar.
Aldı Koroğlu:
Poladdan möhkəmdi canın,
Bilinməyir adın-sanın,
Züryətisən hansı xanın,
Bu boyda zor olmaz-olmaz.
Aldı Qara Pələng:
Mərdlərə qurbandı canım,
Bəl-bəllidi adım-sanım,
Düşməniyəm hər bir xanın
İgiddə zor olar-olar.
Aldı Koroğlu:
Gəl girmə nərilə cəngə,
Çəkərəm səni məhəngə,
Güc çatmaz qoca nəhəngə,
Bu boyda zor olmaz-olmaz.
Aldı Qara Pələng:
Qara Pələng girər cəngə,
Çəkər sən nəri məhəngə.
Bir sırtdır qoca nəhəngə,
İgiddə zor olar-olar.
Söz tamama yetişdi. Koroğlu gördü ki, bu uşağın boynu qoltuq
görməyib. İnsafı, kişinin oğlundan yaxşı dəli olar. Uşağı sındırmamaq
üçün əl verdi.
Qara Pələng elə bildi ki, rəqibi onunla sınanmaq istəyir. Bayaqdı
yapışdı Koroğlunun əlindən, elə sıxdı ki, barmaqlar girdi bir-birinin
içinə. Koroğlu gördü bu xına o xınadan deyil. Uşağın əlləri dəmirçi
məngənəsi kimidi. Bayaqdı bir dəli nərə çəkdi. Qara Pələngin
qulaqları güyüldədi. Qolları boşaldı, düşdü üzü üstə yerə. Bu ilmi
ölübsən, bildirmi. Dəlilər qamarladılar Qara Pələngi. Üzünə su səpən
kim, sinəsini, kürəyini ovan kim.
Əlqərəz, nə handan, nə hana Qara Pələng gəldi özünə. Qara
Pələng indi anladı ki, bu, Koroğlunun dəli nərəsidi. Dedi:
– Baba Koroğlu! Bağışla günahımı, səni anşırammamışam.
Sonra da papağının astarında gizlətdiyi Hinir Vəlinin naməsini
verdi Koroğluya.
Bəli, Koroğlu namənin məzmunu ilə tanış olub dedi:
– Oğlum, bəs sən kimsən?
Qara Pələng dedi:
– Baba Koroğlu! Əsil adım Pənahdı. Tay-tuşlarım adımı zarafatla
Qara Pələng çağırırlar. Təbrizli Xoca Yaqubun oğluyam.
Koroğlu Xoca Yaqubun adını eşidər-eşitməz basdı Qara Pələngi
bağrına, dedi:
– Halal olsun qardaşım Xocanın çörəyi sənə! Oğul, bəs belə
haradan gəlib, hara gedirsən?
Qara Pələng başına gələnləri Koroğluya nağıl etdi. Koroğlu mindi
cin atına dedi:
– Ayə Dəli Mehdər! Çək Ayqırı meydana.
Əlqərəz, Şir Vəli, Bəbir Alı, Şərxata Mədəd, Yağıqıran, Sanlı
Səməd, Qara Pələng də Koroğlu kimi oldular atlarına suvar. Üz qoydular
Dardaş səmtindən Ağrı keçidinə. İki ötər, üçüncü gün özlərini
yetirdilər Ağrı kəndinə. Gördülər ki, leş bir tərəfdə, baş bir tərəfdə.
Əsil ərəsət meydanıdı. Alosman qoşunlarının sağ cinahında Dəmirçioğlu
əl eyləyib yeddi boyun kəl zəncirinə. Hər hərləyəndə on-on
beşini lehrə vurur. Şamlı bəy, Eyvaz xan özünü vurub qoşunun ortasına,
göz istəyir tamaşasına. Həsən bəylə, Cinli Mehdi dəstələyib qoşunun
sol cinahını. Şir Vəli, Sanlı Səməd özlərini yetirdi Dəmirçioğluna.
Bəbir Alı, Yağıqıran, Dəli Mehdər özlərini yetirdilər Şamlı bəylə,
Eyvaz xana, Şərxata Mədədlə Qara Pələng də vurdular özlərini sol
cinaha. Başladılar Aolsman qoşunlarını pencər kimi biçməyə.
Koroğlu baxdı ki, gün yaxır, amma Osmanlı qoşunu bir ucadan hey
sel kimi axır. Özünü saxlaya bilmədi. Bayaqdı bir dəli nərə çəkdi. Vurdu
özünü qoşuna. Koroğlunun dəli nərəsindən Ağrı dağında Nuh əyyamından
qalmış qar uçqunu yeridi üzü aşağı. Bir tərəfdən qar uçqununun
uğultusu, bir tərəfdən qoç Koroğlunun nərəsinin küyültüsü Alosman
qoşununu saldı pərən-pərən. Əldən çıxan yer axtardı başını daldalamağa.
Əlqərəz, Koroğlu dəliləri ilə Ağrı keçidində Alosman qoşunlarını
pərən-pərən salıb qovmaqda olsunlar. İndi də alın xəbəri Ayqır
keçidində Dəli Həsən, Sırt Yusif, İsabalı, Dəli Çovdardan.
Dəli Həsən dürbünü götürüb süzdü dağları, dərələri, keçidləri.
Gördü ki, Alosman qoşunları Ayqır keçidinə sel kimi axışır. Ürəyi
qubar elədi, hərlədi sazı sineyi-sandığa:
Çox gəzmişəm oylaqların,
Var ol səni, Maymaq dağı.
Vüqarımı sən veribsən,
Var ol səni, Maymaq dağı.
Qoyun-quzu mələr səndə,
Çox gəzmişəm çiskin, çəndə,
Evladınam sənə mən də,
Var ol səni, Maymaq dağı.
Qoşun gəlib bağrın əzir,
Oğul-qızın necə dözür,
Düşmən baxıb ağzın büzür,
Var ol səni, Maymaq dağı.
Çox qalmışam səndə qonaq,
Gəl eyləmə məni qınaq,
Ağır dedim sənə bayaq –
Var ol səni, Maymaq dağı.
Dağlar mənim damanımdı,
Hər gədiyin amanımdı.
İndi savaş zamanımdı,
Var ol səni, Maymaq dağı.
Dəli Çovdar, İsabalı,
Sırt Yusifin qeylü-qalı.
Çəkib başın çox zavalı,
Var ol səni, Maymaq dağı.
Dəli Həsən nərə çəkər,
Düşmən indi zəhər içər,
Çoxları başından keçər,
Var ol səni, Maymaq dağı.
Bəli, söz tamama yetişdi, Dəli Həsən bayaqdı bir nərə çəkdi. Əkssədası
dağlardan gəldi. Sırt Yusif kəsdi qoşunun sol cinahını. Dəli
Çovdar, Dəli Həsən dəlilərilə dayandılar. Alosman qoşunları ilə üzüzə,
İsabalı dəliləriylə tutdu sol cinahı Ərəsət meydanı başladı, nə
başladı. Yağı görsə, yazığı gələrdi. Çox belə döyüşlərdə İsabalı fənd
işlətmişdi. Bu dəfə də fürsəti fövtə vermədi. Dəlilərin bir qismini
qoydu sağ cinahda. Bir qismini götürüb keçdi düşmənin arxasına. Obaoymağın
əli yaba, dəhrə, balta tutanı qoşuldu İsabalıya. Dəli Həsən,
Dəli Çovdar, Sırt Yusif qoşunun önündən, İsabalı camaatla qoşunun
arxasından düşdülər qoşunun canına. Dar ilkindidə Dəli Həsənin
qılıncı dayandı İsabalının qılıncına. Alosman qoşununun öləni öldü,
qalanı keçdi Dəli Həsənin qılıncının altından. Baxdı ki, Bolu bəy
çömələn dəymiş toyuq kimi bürüşüb, Sırt Yusif dedi:
– Can Dəli Həsən! Bu namərdi tapşır mənə. O, mənim atama nə
dağı çəkibsə, mən də ona o dağı çəkəcəm.
– Dəli Həsən dedi:
– İzindədi.
Bayaqdı Sırt Yusif hərlədi sazını, basdı bağrına. Götürdü görək nə
dedi. Tərəfindən ərz eləyək qulluğunuza:
Unutmadım dəvə kimi,
Bolu, mən sənin, mən sənin.
Alaram o şirin canın,
Bolu, mən sənin, mən sənin.
Gizri qılıncım çəkərəm,
Bağrın başını sökərəm,
Tutub qulağın kəsərəm,
Bolu, mən sənin, mən sənin.
Neçələrin atdım oda,
Neçələri getdi goda.
Tökərəm qanın burada,
Bolu, mən sənin, mən sənin.
Ərəsət meydanı quraram,
Bürc-barını uçuraram.
Dana tək boynun buraram,
Bolu, mən sənin, mən sənin.
Ağlar qoydun cavan çağı,
İçirtdin Yusifə ağı,
Çəkərəm sinənə dağı,
Bolu, mən sənin, mən sənin.
Bəli, söz tamam oldu. Sırt Yusif sazla dediyini sözlə də dedi.
Bəli, Sırt Yusif kəsdi Bolu bəyin bir qulağını, soydu ağzının qiyasını,
dedi:
– Bolu bəy! Ağa kərəmsiz, qul xətasız olmaz. Tökdüyündü çıxdı
qarşına.
Əlqərəz, Dəli Həsən dəlilərlə soluğunu dərməkdə olsun, indi alın
xəbəri Giziroğlu Mustafa bəydən. Ustadlar buyurur ki, Giziroğlu qəni-
minin üstünə gedəndə min bir feli-fəndi varmış. Giziroğlu Mustafa bəy,
Bəlli Əhməd bir neçə at mənzili qalmış özlərini verdilər çoban yataqlarına.
Üç-dörd sürünü alıb qatdılar qabaqlarına. Dəlilər dəyişdi libaslarını,
oldular əsl çodar. Bir qədər məsləhət məşvərətdən sonra əl-ayaq
yığışırılanda dəstə-dəstə doluşdular İstanbul bazarlarına. Verdilər
özlərini karvansaralara. Gözlədilər Giziroğlunun haça şeşbərinin işığını.
Əlqərəz, Giziroğlu dəlilərilə İstanbul bazarlarında ramazanlıq
qurbanlığı satmaqda olsunlar, alın xəbəri xotkar Muradın bacısı Mahru
xanımdan. Giziroğlu Mustafa bəylə Mahru xanımın əhd-peyman günü
başa çatmaq üzrə idi. Mahru xanımın gözləri yollarda, qulağı səsdə idi.
Bəli, Mələk dayə də ətəyini çırmayıb düşmüşdü İstanbul bazarlarının
canına. Çarvadar bazarına çatanda gördü ki, qəssab dükanının
qənşərində bir oğlan durub, vallahi elə bil Allah taala xoş saatda çəkib
qələmini onun boy-buxununa, hüsnü camalına. Yemə, içmə tamaşa et
xətti-xalına. Qarı baxdı ki, qəssablar, çodarlar elə hey ondan məsləhət
alır. Mələk qarı fürsəti fövtə vermədi. Yaxınlaşdı cavana, dedi:
– Oğlum! Qurbanlığınız bazarlı olsun.
Giziroğlu dedi:
– İman yiyəsi ol, ana!
Giziroğlu arif adam idi. Baxdı ki, qarı sözlü-sovlu adama oxşayır.
Dedi:
– Keçək karvansarada mənim küməmə. Uşaqlar indi sənə
ramazanlıq üçün ətin yaxşı yerindən gətirərlər.
Əlqərəz, Mələk dayə ilə Giziroğlu getdilər karvansaraya. Oradan,
buradan keçdilər çənə söhbətinə.
Mələk dayə dedi:
– Pay-puşnuz çox olsun, ay oğul! Bayramınız üzünüzə xoşbəxtlik
gətirsin. Muraz mətləbinizə çatasınız. Amma oğlum, incimə! Boy
buxununuzdan, əliaçıqlığınızdan heç İstanbul əhlinə oxşamırsınız?
Giziroğlu dedi:
– Elədi, ana! Biz Qaf adamlarıyıq. Çarvadar babayıq, indi ramazanlıqdır.
Bazarımız da pis deyil.
Mələk dayə baxdı ki, söz mətləb üstə gəldi.
Dedi:
– Can bala! Allah taalanın sizə rəhmi gəlsin. Sizə nə var. Bu gün
burada, sabah Qafdasınız. Yazıq bizim balaların halına. Alosmanda başı
papaqlı qalmayıb. Xotkar hamısını göndərib bacısı Mahru xanımın
ucbatından Qaf ölkəsində Koroğlu ilə Giziroğlunun qırğınına. Yazıq
bacımı da salıb dörd divar arasına. Xotkar Murad fərman verib ki,
Koroğlunun başını gətirən Alosmanın, Giziroğlunun başını gətirən isə
Mahru xanımın sahibidi. Ay oğul, bə deyirlər, onların minbir hoqqası
var. Amma oğul, bu gün Giziroğlunun Mahru xanıma verdiyi vaxt, vədə
tamam olur. Yazıq qız dörd divar arasında hörümçəkdən can diləyir.
Xotkar qızın ağ gününü büküb göy əskiyə. Nə gələn var, nə də gedən.
Giziroğlu baxdı ki, qarı onu yamanca qaralayıb. Qarını sınamaq
üçün dedi:
– İmanına qurban! Xotkar bacısını quş sənməz qala divarı arasında
saxlayır. Buna Giziroğlunun hoqqası neyləsin? O biri tərəfdən də
xotkarın qoşunları kəsib bəndi-bərələri.
Mələk dayə gözünü qıyıb təfərrinclə müsahibinə baxdı, dedi:
– Heyif zəndimə, oğul! O quş sənməz sarayı üç cüt bir tək qocaqoltaq
gözətçi, bir də Qara Pəhləvan gözləyir. Vallahi, yaşımın bu
ixtiyar vaxtında mən gecənin oğlan çağında keşikçiləri yuxuya verib,
xotkar qızını basardım atın tərkinə. Üz qoyardım dağların pənahına.
Nə çoxdu Tanrının sığınacağı. Sonrası Allah kərimdi.
Giziroğlu baxdı ki, daha mıs-mısdan keçib. Dedi:
– İmanına qurban, nənəcan! Zəndin səni aldatmayıb. Uzun söhbət
dananı qurda yedirər. Sənə bir namə yazacam, verərsən Mahru xanıma.
Özün də onunla gözləyərsən gecənin oğlan çağını. Giziroğlu qələmkağız
götürdü. Görək Mahru xanıma nə yazdı, tərəfindən ərz eyləyək
qulluğunuza:
Qibləgahım Mahru xanım,
Şükür gəldim, ha gəldim.
Verdiyim ilqar-imana,
Şükür gəldim, ha gəldim.
Qaynayıb, coşub peymanım,
Qurban sənə şirin-canım,
Sən mənim şöhrətim-şanım,
Şükür, gəldim, ha gəldim.
Giziroğlu, yandı, yandı,
İlqar verib nə zamandı,
Vədəmiz bu gün tamamdı,
Şükür, gəldim, ha gəldim.
Bəli, Giziroğlu Mustafa bəy naməni müşəmbələyib verdi Mələk
dayəyə. Deyəcəyini, tapşıracağını da dilcavabı dedi:
– İmanına qurban, nənə! Mahru xanıma deyərsən, gecədən xeyli
keçmiş gözləsin mənim şeşbərimin işığını. Mələk dayə naməni alıb
öpdü, qoydu gözü üstə, dedi:
– Oğul, xeyir-duanız məndən, uğurunuz Tanrı-taaladan.
Əlqərəz, Giziroğlu, Bəlli Əhməd, Adıbəlli, Halaypozan hücumdan
qabaq planını bir də götür-qoy etdilər. Hər kəs dəliləriylə nə iş görəcəyinin
tapşırığını alıb, gözlədilər Giziroğlunun haça şeşbərinin işığını.
Bəli, gecənin oğlan çağında Giziroğlunun işarəsini görən dəlilər ac
qurd kimi bayaqdı Xotkarın keşikçilərini etdilər cəhənnəmə vasil.
Aldılar xotkarla Qara Pəhləvanın başının üstünü. Alt paltarında hər
ikisini çəkdilər Giziroğlunun qabağına. Söz Giziroğlunun sinəsində
tüğyan etdi. Götürdü görək Giziroğlu Mustafa bəy xotkara nə dedi.
Tərəfimizdən ərz eləyək qulluğunuza:
Fərman verib hay salıbsan.
Xotkar Murad, xotkar Murad!
Çox evlərə vay salıbsan,
Xotkar Murad, xotkar Murad!
Hayqırıb qılınc çəkərəm,
Burcu-barını sökərəm,
Yurdunda bostan əkərəm,
Xotkar Murad, xotkar Murad!
Sallam Alosmana talan,
Dilimə gətirməm yalan,
Ağlar qalar elin-oban,
Xotkar Murad, xotkar Murad!
Döyüşümüz ağır olar,
Qoyub qaçan fağır olar,
Boynun buran sağır olar,
Xotkar Murad, xotkar Murad!
Soyuma sən gəda dedin,
Atıb böhtan əda dedin,
Çənlibelə səda dedin,
Xotkar Murad, xotkar Murad!
Məmləkətin qana dönər,
Taxtı-tacın yana dönər,
Keçən günün sana dönər,
Xotkar Murad, xotkar Murad!
Dəlilərə hay vuraram,
Vərəsini tay vuraram,
İndi sənə toy quraram,
Xotkar Murad, xotkar Murad!
Mərd ərənlər eli güdər,
Arsız namərd əli güdər,
Paşaların səndən betər,
Xotkar Murad, xotkar Murad!
Qurdoğluyam, bilir hamı,
Əsil soymu sən də tanı.
Allam səndən şirin canı,
Xotkar Murad, xotkar Murad!
Giziroğlu, gəzər yorğun,
El-obana salar qırğın.
Sönüb sənin şam-çırağın,
Xotkar Murad, xotkar Murad!
Söz tamam oldu. Mahru xanım baxdı ki, Giziroğlunun gözləri
dönüb qan çanağına, dəlilər də çeynəyir bığının ucunu. Mətləbi anladı.
İşi görən Mələk dayə açdı örpəyini, atdı Giziroğlunun ayaqlarına.
Adıbəlli arif adam idi. Örpəyi yerdən götürüb verdi Mələk dayəyə,
dedi:
– Can Giziroğlu! Bu tülküləri bağışla Mələk nənənin ağ birçəyinə,
at zindana.
Bəli, Halaypozan himə bənd imiş kimi qandalladı xotkarla Qara
Pəhləvanın əl-ayağını. Açdılar zindanı. Zindandakıları etdilər azad.
Qapadılar zindanı xotkarla Qara Pəhləvanın üzünə. Dəlilər bayaqdı
Bəlli Əhmədin işarəsilə yüklədilər xəzinəni qəflə-qatıra.
Əlqərəz, Giziroğlu Mahru xanımı, Mələk dayəni, qəflə-qatırı
tapşırdı Halaypozanla Adıbəlliyə, saldı yola Çənlibelə.
Giziroğlu, Bəlli Əhməd dəlilərlə qaldılar səhərə. Xotkarın xəzinəsinin
olub-qalanını payladılar əlsiz-ayaqsızlara. Giziroğlu Mustafa
bəy bir namə də yazıb qoydu xəzinəyə:
– Xotkar Murad! Özü yıxılan ağlamaz. Sən fərman vermişdin ki,
kim mənim qanlı başımı sənə gətirsə, bacın Mahru xanım onundu.
Mən fərmanına əməl etdim. Mahru xanım üçün öz ayağım, öz başımla
hüzuruna gəldim. Fərmanına görə indi bacın mənim halalımdı. Fərmanına
görə kim başımı gətirsə, xəzinənin yarısı onun ənamında idi.
İndi mən xəzinədən payıma düşən ənamı halallıqla götürdüm. Fərmanına
görə başım üçün ramazanlıqda əlsiz-ayaqsızlara əl tutmağı vəd
vermişdin. İndi mən fərmanına əməl edib xəzinənin olan-qalanını
xeyrətlik üçün payladım əlsiz-ayaqsızlara. Səni, Qara Pəhləvanı cəhənnəmə
vasil eləmədim, bağışladım Mələk dayənin, Mahru xanımın,
Çənlibel dəlilərinin hörmətinə. Əgər azıb, bir də yolumun üstünə
çıxsan kəsəcəm qulaqlarını, soyacam ağzının qıyını.
Əlqərəz, Giziroğlu məktubu yazıb qoydu xəzinəyə, Bəlli Əhməd
dəlilərlə üz qoydu Çardaqlı Çənlibelə.
Bəli, nağılçılar dili mübarək, köhlən mənzildə yüyürək olar.
Ustadlar deyir ki, qəflə-qatır Çardaqlı Çənlibelə çatanda Koroğlu qan
qardaşının gəlişi münasibətilə yeddi min yeddi yüz yetmiş yeddi tuncunu,
əbrişim öyəci, erkəci kəsdi Giziroğlu Mustafa bəylə Mahru
xanımın mübarək qədəmlərinə, Nigar xanım əlindəki şərbəti verdi
təzə bəylə gəlinə. Dilədi onlara xeyir-dua. Cəmi Çənlibel xanımları
da durdular əllərində şirin-şərbət dəlilərin pişvazında.
Ustadların söz-sovuna görə, Koroğlu Çənlibeldə Giziroğlu Mustafa
bəylə Mahru xanıma qırx gün, qırx gecə bir toy elədi ki, hələ ruzgarın
gözü cümlə-cahanda belə toy görməmişdi.
Aşıq Cünunla Aşıq Kəngər sazlarını zil-bəm elədilər. Götürdülər
görək Koroğlu ilə Nigar xanımın dilindən duvaqqapma üzərində
Giziroğlu Mustafa bəylə Mahru xanımın şəninə nə dedilər. Tərəflərindən
ərz eyləyək qulluğunuza, sizə könül şadlığı.
Aldı Aşıq Cünun:
Giziroğlu, Mahru xanım,
Nigar verdi xeyir-dua.
Çənlinin şöhrəti-şanı,
Nigar verdi xeyir-dua.
Aldı Aşıq Kəngər:
Dəlilərin qan-qardaşı,
İgidlərin yar-yoldaşı,
Çənlibelin o sirdaşı,
Koroğludan xeyir-dua.
Aşıq Cünun:
Cümlə dəlilər anası,
Uğurludu iltiması,
Siz Nigarın cüt balası,
Nigar verdi xeyir-dua.
Aşıq Kəngər:
Hər birimiz oğulluyuq,
Şirin-şəkər noğulluyuq.
Xeyir-şərdə biz quluyuq,
Koroğludan xeyir-dua.
Aşıq Cünun:
Cünun deyər coşa-coşa,
Boy buxununuz bir tamaşa,
Qarıyasız sizi qoşa,
Nigar verdi xeyir-dua.
Aşıq Kəngər:
Aşıq Kəngər məhəbbətlə,
İlqar dilər sədaqətlə,
Ömür sürün təravətlə,
Koroğludan xeyir-dua.

Koroğlu dastanı (“Pərzad xanımı Çənlibelə gəlməyi”) – 17

Bəli, əzizlərim, sizə hardan xavar verəjəm, Ağcaquzudan.

O vaxt kı Əsmər qarı Ağcaquzuyu Hasan paşıya təhvil verdi, həmən günnən körpöyü dayalara tafşırdılar.

Dayalar ədəf-ərkannan buna qulluq eliyir, təmizdiyinə, yiməyinə, içməyinə fikir verer, nejə lazımdı.

Bir söznən, xidmətində durordular. Vaxt gəldi, vədə yetişdi, camahatın uşağı aynan, ilnən böyüyəndə Ağcaquzu sahatnan, günnən,həfteynən böyüyürdü.

Uşax gəlif yeddi yaşına çatmışdı, əmbə on beş, on altı yaşdılardan
seçilmerdi. Hasan paşa uşağın belə böyüməsinnən çox xoşhal olmuşdu.
Gejə-gündüz gözünü onun üstünnən çəkmerdi. Neçə müəllim
tutmuşdu, onun savadını artırerdı, neçə müəllimi Ağcaquzuya qılınc
oynatmax, at çapbax, güləş tutmax, suda üzmək, oddan tullanmax
dərsdəri vererdilər. Bu elə bir uşağıydı ki, zehni Aflatun kimi kəserdi,
ağlı-kamalı, qəddi-qaməti bir özgə alamiydi. At çapanda atın belində
min bir fənd iştədər, qılınc oynadanda qılıncınnan qığılcım çaxar,
küşdü tutanda pəhlivanlarnan dizini yerə gətirər, kotan əkdirərdi
onnara. Belə bir oğlanıydı Ağcaquzu.
Ağcaquzu gəlif on beş yaşına yetişmişdi. Səsinin dəyişən, üzünün
bozaran vaxtıydı. Bir gün mədrəsədən dərsdən gələn vaxt, qızdar
mədrəsəsinin qavağınnan keçəndə gözü ala gözlü, qələm qaşdı, uzun
saşdı bir qıza sataşdı. Bir neçə gün bu qızın dərdinnən divanə kimi
gəzdi. Nəsə hərriyif-fırrıyıf bir xəlvət yerdə qızın qarşısını kəsdi.
Ürəyinin döyüntüsünü ona bildirdi.
Qız dedi:
– Ağcaquzu, mən sənin əmin Cəfər paşanın qızı Pərzad xanımam.
Sən heç qəm eləmə, əmi qızıynan, əmoğlunun kəbini göydə kəsilif.
Arxayın ola bilərsən ki, mən səninəm. Əmbə bir məsləhət eləmək
istiyirəm sana. Eşitmişəm sən hər bir elmnən savadın, bacarığın var,
igidliyini, pəhlivanlığını da hamı söylüyür. Bircə çatışmayan cəhətin
odu ku, çadukarrığı bilmersən. Adam gərək hər şeydən xavardar olsun,
bir də gördün o da lazım oldu, nə bilmək olar?!
Ağcaquzu dedi:
– Əmi qızı, cadukarrıx nə olan şeydi ki, onu belə tərifliyirsən?
Pərzad dedi:
– Əmoğlu, mənim elmim ondadı ki, mən cadının gücüynən çöpü
qələmə, siçanı toyuğa, adamı tülküyə, qızı göyərçinə çöyürə bilerəm.
İstiyirəm, sən də belə şeyləri öyrənəsən.
Qızın dedikləri Ağcaquzuya çox xoş gəldi, dedi:
– Əmi qızı, bə mənə buları kim öyrədə bilər?
Pərzad dedi:
– Mənim mollam belə şeylərdə çox mahirdi, əmimə de, səni ona
tafşırsın, dalısınnan işin yoxdu.
Ağcaquzu Hasan paşanın hüzuruna gəldi, ədəfnan salam verdi.
Dedi:
– Bava, sənnən bir tavaqqım var, mümkünsə, məni də Pərzad
xanım oxuyan məktəbə göndər.
Bavası dedi:
– Əziz balam, mən səni elm örgənməyə, sərkərdə olmağa layıx
məktəbə qoymuşam, bu gün-sabah mən dünyadan köçənnən sonra
yerimdə sən qalajaxsan, bu boyda müəllimlər ki, sana dərs dedilər,
fənd öyrətdilər, olar sana bəs eləmədimi, gedif də cadugünnük örgənmək
istiyirsən?
Ağcaquzu dedi:
– Bava, Pərzad deyir ki, adam gərək hər şeydən agah olsun. Mən
də istiyirəm, hər şeyi bilim.
Hasan paşa irazılıx verdi, dedi:
– Məsləhət sənindi, mənim balam. Günü savaxdan gedərsən həmən
məktəbə.
Bəli, savax açıldı, üstünüzə xeyirri savaxlar açılsın, əzizdərim, Ağcaquzu
söyünə-söyünə gəlif Pərzadı tafdı, bavasının irazılığını bildirdi.
Pərzad da bu işə çox söyündü, həmən günnən Ağcaquzu cadukərrik
dərsi keçməyə başdadı.
Pərzad dərsdə Ağcaquzuya fikir vererdi, baxıf gördü kün, bu heç
cadukərriyə mayna qoymor (fikir vermer), fikri-zikri at çapbaxda,
qılınc oynatmaxdadı.
Bir gün Pərzad Ağcaquzuya üz tutdu, dedi:
– Ağcaquzu, mən səni özümnən çox istiyirəm, həyatda sənnən
yaxınım yoxdu. Görerəm ki, sən bu cadukarrığa heç ürəknən girişmersən.
Ağcaquzu dedi:
– Yox, Pərzad, əmi qızı, səhvin var.
Pərzad dedi:
– Onda gəl öyrəndiklərimizi sınaxdan çıxartmaqdan ötəri atdarımızı
minək, şəhərdən çıxaq.
Ağcaquzu dedi:
– Çıxax, sən deyən olsun!
Atdandılar, şəhərdən çıxıf bir meşənin ortasına çatdılar, göyənək,
mənzərəli bir guşədə atdan tüşdülər. Bu arada Pərzad bir dua oxuyuf,
alaqanat bir quşa döndü, uçdu getdi, qondu bir ağacın başına.
Həmən sehirdən birini də Ağcaquzu oxudu, bu da uçuf qondu onun
yanına. Qız ağacdan enif, bu dəfə bir ayrı livasa tüşdü.
Ağcaquzu da eynən həmən livasa tüşdü. Pərzad bu dəfə doyşan
livasına tüşdü. Ağcaquzu bir qurd oluf doyşanın qavağını kəsdi. Pərzad
bir sehr oxudu, pələng livasına girdi. Bu yerdə Ağcaquzu əciz qaldı.
Pərzad baxdı, gördü kü, Ağcaquzu onnan bajarmadı, dedi:
– Əmoğlu, mənim cadukarrığım sənnən üstün oldu. Bu günnən
sora sənnən mənimki tutmaz. Mən bu günnən uluyuf vəhşilərə qoşuloram.
Əgər məni öz sehrinnən əvvəlki halıma gətirə bilsən, səninəm,
yox, bajarmasan məni də görmüyəjəssən.
Pərzad bunu deyif, uluya-uluya heyvannara qoşuluf gözdən itdi.
Ağcaquzu kor-peşman şəhərə qayıtdı. Öz saraylarına çatar-çatmaz
əmisi Cəfər paşa onnan Pərzad xanımı xavar aldı.
Ağcaquzu başına gələn əhvalatı nejə kin biz demişdik, eləjə də
əmisinə nağıl elədi.
Cəfər paşa iki əlli başına döydü kün, “qız əlimnən getdi”.
Cəfər paşa çox götür-qoy elədi ki, bu qızı kim qaytarsın, kim adam
livasına salsın. Bu yannan da xavar çıxdı kı, bəs deməzsənmi, uşaxlara
cadıkün dərsi öyrədən molla da dünyəsini dəyişif. Başqa yerlərdə də
belə caduynan məşğul olan yoxuydu.
Ağcaquzu bu işdən çox məyus oldu, başını götürüf eyvanın xəlvət
bir guşəsində yuxuya getdi. Yuxuda baxıf gördü kü, kimsə bunu
oyadır. Gözünü açanda gördü alçax boylu, enni kürəhli, nurani bir
adamdı kı, vallahi gözünnən, üzünnən nur qalxır. Ağcaquzu başını
yuxarı qaldırdı, bu nurru sifətə baxdı. Kişi dedi:
– Salamməleyküm, oğul! Oğul, sən nə fikirnən yatmışdın?
Ağcaquzu dedi:
– Bava, Pərzad xanımın fikrinnən yatmışdım ki, bizi niyə bu günə
qoydu?!
– Oğul, onu bil, yazıya pozu yoxdu, ilahi nə yazıf, onu görməliyik.
Ona görə də, al bu piyaləni nuş elə.
Ağcaquzu piyaleyi aldı, nuş elədi.
– Oğul, mən bu sağ əlimi sənin kürəyinə çəkif, qırx günnüyünə öz
qüvvəmi sana vererəm. Qırx gün sənin güjünə Allahdan başqa heç kəs
üstün gəlif, səni yenə bilməz. Bu qırx gün ərzində gedif qoç Koroğluyu
taparsan, o Koroğludan başqa sənin Pərzad xanımını sana çatdıran
olmuyajax. İnşallah, murazına çatarsan, – deyif, həmən adam gözdən
itdi.
Ağcaquzu atasının hüzuruna gəldi, dedi:
– Mehriban ata, mana ixtiyar ver, gedem Pərzad xanımı axtarıf,
tapem.
Hasan paşa dedi:
– Oğul, sən onu tapıf gətirə bilməzsən, çünkü o tilsimdədi, sənin
də o tilsimə güjün çatmaz.
Ağcaquzu dedi:
– O kun icaza vermersən, onda mənnən sana oğul oldu yoxdu. Mən
bu günnən getdim Pərzad xanımı axtarmağa.
Ata dedi:
– Oğul, bil kin, mən sana ixtiyar vermerəm.
Ağcaquzu dedi:
– Mehriban ata, sənin sərvətinnən mənim payıma nə tüşərsə
verginən, özümnən aparıf gedem, pulnan da, qızılnan da olsa, mən onu
alıf-tapıf gətirəjəm.
Atası dedi:
– Yox!
Ağcaquzu gənə də sözünnən dönmədi.
Axırda Hasan paşa baxdı gördü, bu, inadınnan dönəsi şey döylü –
irazılıx verdi. Xəznədarı yanına çağırdı. Yeddi dəvə yükü var-dövlət,
qızıl, gümüş dolduruf, Ağcaquzuyu yola saldılar.
Ağcaquzu İstanbuldan üz tutdu Koroğlu deyən soraxlaşmağa. Orda
Koroğlu, burda Koroğlu, bunu salpadılar Çənlibelə. Ağcaquzu üz
qoydu Çənlibelə.
Ağcaquzu yol gəlməkdə olsun, sizə deyem qoç Koroğludan. Koroğlunun
haylı-haraylı vaxtıydı. Dəliləri hamısı başında cəmiydi. Ağalardan,
paşalardan, bəzirganlardan, dəfələrnən Hasan paşanın, Cəfər
paşanın özünnən baci-xarac almışdı, Çənlibelə çəkilmişdi.
Günnərin bir günü Qoç Koroğlu Cəfər paşanın sərraf Zərgülaf
adında bir tacirini talan eliyif, onu qan içində Çənlibelə gətirif çıxartmışdı.
Niyar xanım atası Cəfər paşanın tacirini bu kökdə görüf, ürəyi
çox qubarrandı.
Dedi:
– A Koroğlu, bu mənim bavamın ən yaxşı taciridi. Sənin insafın
yoxuydumu, bunu bu günə salıfsan?! Varını-dövlətini alıfsan, özünü
niyə bu hala salıfsan?
Koroğlu dedi:
– Nejə yanı, mən iyidəm, qavağımnan iki dillənəni mən üç dəfə
yumruxnan vuraram.
Niyar dedi:
– Ay Koroğlu, özü türk olan, türkə bu divanı tutmaz, sən nə qansız
adamıymışsan?
Koroğlu dedi:
– Onun paşası mənim atamın gözdərini oyduruf, mən nə təhəri
onun tacirinnən hayıfımı almıyım?
Niyar xanım dedi:
– Atayın gözdərini Cəfər paşa çıxartdırıf, get hesavını da onnan
çək, güjün yazıx-yuzuxlara nə yaxşı çater? Allah hası Allahdı, bu
tacirin hayfını səndə qoysun. Səni ağam Əliyə tafşıreram, qoy sənin
hesavını o özü çəksin.
Koroğlu qımışdı, dedi:
– Bu güjü-qüvvəti mana Əli özü verif, özü də bilər, sən onun işinə
qarışma.
Niyar xanım dedi:
– Nə olar, bu mənim arzumdu, səni ona irast gələsən, sənin bir
dərsini versin.
Koroğlu Niyarnan bu söhbətdən sonra Ağqayıya səmt gəldi kin,
görsün yolda-izdə gəlif gedən varmı? Ağqayıya yaxınnaşanda gördü
kün, yolnan bir karvan gəler. Xeyli gözdədi, karvan laf yaxınnaşdı.
Koroğlu dedi:
– Bir gedem görəm bu, nə karvandı?
Qıratın ciloyunu yığışdırıf, alıcı quş kimi yəhərin üstünə sıçradı, ayaq
üzəngiyə, diz qavırğaya üz qoydu karvana tərəf. Gördü, karvanın qavağında
bir cavan oğlandı, enni kürəhli, uca boylu, gözəl-göyçək, elə
bilginən ağalığın hələ kalıdı, bığlarını həjəmət kürəsi kimi arxaya ötürüf.
Koroğlu dedi:
– Ay oğul, sən kimsən, hardan gəlersən?
– Əfəndim, mən çox uzaxdan gəlerəm. İstanbuldan gəlerəm.
– O kün, İstanbuldan gəlersən, zəhmət çək atdan en, kəcaveyi
yavaş-yavaş o gördüyün Çənlibelə qaldırginən.
– A kişi, nəyə görə kəcaveyi ora qaldırem, dədənə borcummu var?
Koroğlu bir dəli nərə çəkdi.
Ağcaquzu dedi:
– Əyə, uşax-zad ha qorxutmursan, nəyə bağırersan, bura bağırmax
yeridimi?
Koroğlu baxdı ki, oğlan çox çətin qayadı, dedi:
– Gəl əvvəl bunu bir saznan qandır.
Götürdü görək nə dedi:
İstanbuldan şikar düşdü əlimə,
Ver malını, qurtar canın, çəkil get!
Bulayaram səni qızıl qanına
Ver malını, qurtar canın çəkil get!
– Ay qardaş, sən buranın qoruxçususan, qoçususan, yoxsa nəyisən,
mən malımı sana niyə verif gederam? O ku söz dedin, sözünə cavaf
aleynan, gör mən nə derəm:
İki iyid bir-birinnən üzdəşir,
Baş getməmiş malım sana vermərəm!
Qılınc vurram, yaraların sızlaşır,
Baş getməmiş malım sana vermərəm!
Bu cavanın belə cavaf verməsi, Koroğlunun başınnan elə bil bir
qazan qaynar su tökdü. Öz-özünə dedi:
– Bu kimə cavaf qaytarer, bu kimnən danışer, bu, nə danışer, bu,
nə danışer?
Koroğlu hirsdəndi, bir oyan, bir bu yana baxdı, beyqafil zəhmnən
Ağcaquzunun başına bir topbuz endirdi. Ağcaquzu topbuzun qavağına
qalxan tutdu. Topbuz qalxana dəyən kimi toz duman dörd tərəfi
bürüdü. Toz yeri-göyü bürüyən kimi, Koroğlu dedi:
– Vay, bu cavanı nahax badbaxt elədim.
Toz aralanan kimi Koroğlu baxdı ki, oğlan dimdik qavağında
duruf. Koroğlu baxdı gördü bunun heç rəngi də qaçmıyıf, gözdər od
tutuf yaner, Koroğluyu heç adam yerinə də saymer. Oğlanın belə
təpəri Koroğluyu qorxuya saldı, dedi:
– Gəl buna çatdır ki, ay zalım oğlu, qavağındakı tək döylü, onun
dalında yeddi min yeddi yüz yetmiş yeddi dəli var. Odu ku, götürdü
sazını, görək nə dedi:
İndi dəlilərim gələr qurd kimi,
İki gözün birdən olar dörd kimi,
Başın gedər, leşin qalar yurd kimi,
Ver malını, qurtar canın, çəkil get!
Ağcaquzu gözdərinin altınnan baxıf gördü kü, qoruxcuyu yaman
qeyzə gətirif. Aldı dedi:
– A kişi, qulax as:
İgid gərək qürbət eldə atdana,
Qılınc vurram bu yer dönər bostana,
Yüz tülkü neyləyər bir ac asdana,
Baş getməmiş malım sənə vermərəm!
Koroğlu qeyzə gəldi, dedi:
– Əyə, bu nə daneşer, gəl buna qandır deynən, əyə, zalım oğlu,
mən Koroğluyam axı! Aldı görək Koroğlu nə dedi:
Koroğluyam, bu yerlərdə gəzərəm,
Uzaxdan, uzağa şikar süzərəm,
Dardıf bədəninnən başın üzərəm,
Ver malını, qurtar canın, çəkil get!
Ağcaquzu dedi:
– Əyə, bu səyaxlıyır deyəsən, Koroğlunun adından məni tora
salmaxdı fikri. Bunun qavağınnan qorxmaq kişilikdən döylü.
Aldı Ağcaquzu:
Ağcaquzuyam, hər yetənə enmərəm,
Müxənnətnən danışmaram, dinmərəm,
Mən heç səni ayax tozu sanmaram,
Baş getməmiş malım sana vermərəm,
Ağcaquzu elə ki dedi: “Mən heç səni ayax tozu sanmaram”, – bu
söz Koroğluya yaman əsər elədi, istədi qılınca, əmuda əl atsın. Sonra
əl saxladı, dedi, Allahın işini bilmək olmaz, deyəsən, burda nəsə var.
Əl saxladı. Dedi, qoy bunu bir yaxşı sınayım.
Dedi:
– Oğul, sən Koroğlu adı eşidifsənmi?
Ağcaquzu dedi:
– Eşitmişəm! Koroğlunun adını eşidəndə göydə mələklər səyrişir.
Koroğlu dedi:
– Oğul, o ku Koroğlu adı eşidifsən, bə niyə belə cavaf verersən?
Axı qarşında dayanan həmən Koroğlu mənəm.
Ağcaquzu dedi:
– Mən inanmeram sənin Koroğlu olmağına. Sən Koroğlu olmağını
nəynən sübut eliyə bilərsən?
Koroğlu dedi:
– O ki inanmersan, qulaq as, gör Koroğlu bavan sana nə der:
İki ləkə bir məclisə gələndə,
O məclisin halı pərişan olar.
İki iyid bir məclisə girəndə
Bəzənər otaxlar alışan olar.
… Odasına
Odun gəti odasına
Namərdin başı batsın,
Özü nədi, odası nə?!
Ağcaquzu dedi:
– Bəyim, bəyim, ləkə özünü bilirsən, iyit məni?! Çünkü sən yetirən
kimi, mənnən topbuz davasına gəldin, zorrux işlətdin. Sən özün
Koroğlu olduğunu deseydin, mən də sənin qarşında layaxsız sözdər
işdətməzdim.
Koroğlu dedi:
– Oğul, gör hələ bir nələr eşidəjəksən.
Aldı görək Koroğlu nə dedi:
Mərd iyidlər dolu badələr içər,
Dost yolunda şirin canından keçər,
Müxənnətlər dava günündə qaçar,
Kolların dalında pəhlivan olar.
… Təmiz ada
Dərya saxlar təmiz ada,
Yüz yerdən ləkə yaxsan,
Yaxılmaz təmiz ada.
Ağcaquzu dedi:
– Eyvallah, eyvallah, indi bildim, sən Koroğlusan. Deməli, sən
mərtikinnən bu karvanı mənim əlimnən alıf aparmax istiyirdin, başıma
da topbuz vurordun. Demerdinmi, bu, uşaxdı qorxar, büdüryər.
Koroğlu dedi:
– Qulax as, gör nə deyirəm.
Aldı Koroğlu:
Koroğluyam haşa çəkmərəm mərddən,
Müxənnət iş əysiy olmaz nəmərddən.
Bir keçi canını qurtarsa qurddan,
Baxar buynuzuna kərkadan olar.
… Arxa sarı
Bel götür arxa sarı
Mərd igiddən dost tut,
Özünə arxa sarı.
Söz tamama yetdi. Koroğlu dedi:
– Oğul, olma sən canını mənnən qurtarmış sayersan. Doğrudan,
mən Koroğluyam.
Ağcaquzu dedi:
– Sən Koroğlusansa, onda məni mənzilinə apar, əyər Koroğlu
olmağını tasdıq eləməsən, mən dəvənin üstünnən tüşən döyləm. Özü
də sənin kimi yüzü gələ, mana güj gələ bilməz, mənnən badi-xərac
ala bilməz.
Koroğlu dedi:
– Oğlu, görerəm, kiməsə sən arxeyinsan, onu hələ başa tüşə bilmerəm.
Sür karvanını arxamca gedək.
Ağcaquzu Koroğlunun arxasıncan Çənlibelə sarı qalxdılar. Çənlibelə
çatan kimi Niyar xanım həmeşəki kimi Koroğlunun qarşısına
çıxdı. Baxdı gördü, Koroğlu özünnən bir oğlan gətirer, ilahi, bu
cüssədə, bu gözəllikdə iyid bəlkə də heç Çənlibeldə də yoxdu. Elə bil
qüdrət qələminnən yaranıf zalım oğlu. Dəvənin üstündə ağayana
əyləşif, gözdər qayır-qayır qaynayır.
Niyar xanım Koroğluya baxıf dedi:
– Koroğlu, bu kimdi?
Koroğlu dedi:
– Sənin əmin oğludu, Hasan paşanın oğludu.
Niyar xanım dedi:
– Elə şey olmaz.
Koroğlu dedi:
– Özüdü ki, var. İndi tafşır tamam otaxlar bəzənsin, dəlilər hamısı
cəm olsun. Dəlilər tamam cəm oldular, yığıldılar.
Ağcaquzu gördü kü, bu doğrudan da Koroğludu. Dəvədən endi,
dedi:
– Ağa Koroğlu, bu yeddi dəvə yükü var-dövlət sənin, dəvələr
sənin, ancax mən vacif bir iş üçün sənin əyağına gəlmişəm.
Ağcaquzu Pərzad xanım haqqında olan söhbəti Koroğluya nəql
elədi. Koroğlu dedi:
– Oğul, qoy bu sirr qarnında qalsın, Niyar bilməsin, heç kəsə heç
şey demə. Mən indi dəlilərdən bir neçəsini çağırajam. Görək kim
mənnən gedər. Üç günün içərisində sənin Pərzadını gətirdim gətirdim,
gətirmədim mən Koroğluluğumu üstümnən götürəjəm.
Koroğlu götürdü görək dəliləri nejə çağırdı:
De, atdansın qoçaxlarım,
Başı cannan keçən gəlsin.
Eyvaz xana canım qurvan,
Mərd əlinnən içən gəlsin.
Eyvaz xan badeyi başına çəkif Koroğlunun arxasına addadı, dedi:
– Ağa Koroğlu, noluf, mən həmeşə sənnən var deyləmmi, elə söz
danışersan? Dəlilərin hamısının gözdəri açılıf, qulaxları şeşlədi; ayə,
görən burda nə var?
Onatan Koroğlu aldı görək nə dedi:
Livasın polad geyənnər,
Donnuğun mənnən yeyənnər,
Adına dəli deyənlər,
Şirin cana qıyan gəlsin
– deyəndə, Bəlli Əhmədnən, Halaypozan da Koroğluya tərəf addadı.
Götürdü Koroğlu görək nə dedi:
Gəzək dağları-daşdarı,
Sovluyax sər qılışdarı,
Koroğlunun qardaşdarı,
Yağı bağrı piçən gəlsin.
Xan Eyvaz, Bəlli Əhməd, Halaypozan – üçü də Koroğlunun arxasında
dayandılar. Dedilər:
– Koroğlu, nə olar-olsun, hara desən getməyə haxırıx.
Koroğlu dedi:
– Əziz dəlilərim, mən istəsəm əmr verrəm, bütün dəlilər arxamca
gələr. Əmbə bu əmr döylü, bu bir tilsim qırmaxdı. Ona da dörd nəfər
kifayət eliyər.
Koroğlu Niyara sarı dönüf dedi:
– Niyar xanım, mən gələnəcən Dəmirçioğlu, Dəli Həsən burda
başçı olar, bu mənnən gələn bu iyid də sərkərdə olar. O nə əmr versə,
onun əmrinə əməl eləyərsiniz.
Koroğlu bunnarı deyif, atdara suvar oldular. Dörd nəfər dəli yola
düşüf Ağqayıya çatanda, Eyvaz xan dedi:
– Ağa Koroğlu, başına qurvan olam, bir onca dayğalığına anam
Niyar xanıma sözüm var.
Koroğlu dedi:
– Oğul, buyur.
Eyvaz xan alıcı quş kimi atını çapıf gəldi dayandı Niyar xanımın
hüzurunda, dedi:
– Aneyi-mehriban, sən Koroğlunun ürəyinin təmizdiyinə baxma.
Nə qədər olmasa, Ağcaquzu düşman oğludu, onu gözdən qoyma, bizi
aldada bilər.
Niyar xanım dedi:
– Bala, bala, bu dərsi bavan Koroğlu mana gecə keçif. Arxeyınca
çıxın gedin, heç şeyin fikrini çəkmiyin.
Eyvaz xan Niyar xanımın bu sözünnən sonra bir qədər arxeyınnıx
tafdı. Çaparax gəlif Ağqayada yoldaşlarına çatdı. “Ya Allah” – deyif
yola düzəldilər. Az getdilər, çox getdilər, o dağa çatdılar kı, Ağcaquzu
o dağı salıx vermişdi. Pərzad xanım hası dağa çıxmışdı, asdannara
qarışıf hası səmtə getmişdi, gəlif həmən yerə çıxdılar. Dağın ətəyinnən
atdarı başdadılar dağ yuxarı sürməyə.
Sizə kimnən xəvər verem, Pərzad xanımnan. Pərzad xanım gördü
kü, dörd atdı gəler. Əmbə burya heç bəni insan əyağı dəymeyif. Dedi,
gəl bunnarı yoxlamaxdan ötrü, bəni-insan oluf-olmadıxlarını bilməkdən
ötrü bir iş aç. Oydu ku, bir sehr elədi. Dağın döşündə bir bağ-bostan
əmələ gəldi, gəl görəsən. Qarpız, yemiş, gül-çiçək gəl ki görəsən!
Koroğlu baxdı gördü kü, aya, bayax sıldırım olan qayaların yerində
qarpız-yemiş pitif, qımışdı, güldü, dedi:
– Bizə atılan oxa bax.
Bu vaxtı Eyvaz, Bəlli Əhməd atdan sıçraşdılar, cumdular bostana.
Hası qarpızı kəsdilər dümappağ, hası yemişi kəsdilər zəhrimar, zəkkum,
ağıza vurulası döylü.
Koroğlu dedi:
– Oğul, oğul, atdanın, siz bilin ki, biz buraya caduya tüşməyə
gəlməmişik, cadu pozmağa gəlmişik. Mənnən ayrı tüşmüyün, mənnən
ayrı tüşsəniz, özünüzü güdaza verərsiniz.
Bostanı yarıf keçən vaxtı Pərzad xanım başa tüşdü kü, bunnar insandılar,
bunun dalınnan gəlellər. Pərzad bir heyvətdi şir donuna girif,
qayanın üstündə oturdu. Koroğlu başa tüştü kü, həmən şir donunda
qayanın başında oturan Pərzad xanımdı. Çünkü heyvan olan yaraxlıyasaxlı
adamları görüf belə hərəkət eləməzdi. Belə məqamda vəhşi
heyvan ya gərək adama hüjum çəksin, ya da qorxuf qaçsın. Əmbə bu,
şəstnən sinəsini də bunlara tutuf tamaşa eliyirdi. Koroğlu gördü, heç
bir əlac yoxdu, nə oxnan atılasıdı, nə də tora salınasıdı. Qayanın başına
da kim çıxa bilər, özü də tilsimli qayadı, odu ku, götürdü gücü sazsözə
çatdı, görək nə dedi:
Uca dağların başında,
Mən bir asdana uğradım.
Yedim içdim, dövran sürdüm,
Bağa-bostana uğradım.
Pərzad xanım tez silkindi. Aslan livasınnan çıxdı. Elə bil Məleykə
kimi anırdan bəri boylandı. Bəri boylananda dağlar-daşdar bu
gözəlliyə afərin dedi. Bu vaxt Pərzad xanımın yaxasını yel qaldırdı,
nar məmələr göründü. Məmələr görünəndə Koroğlu dedi:
– Əyə, bu zalım qızı nə qayırdığıdı.
Götürdü görək nə dedi:
Bəridən gəl, gözəl, bəridən,
Ürəyimin yağın əridən,
Silkindi, çıxdı dəridən
Məməli məstana uğradım.
Bu söz Pərzad xanımın xoşuna gəlmədi. Dedi:
– Əyə, ağlına gələni söyləmə.
Koroğlu dedi:
– Mənim ağlım başımdadı, sən ağlını başına yığ, üst-başına fikir ver.
Pərzad xanım əyilif yaxasına baxanda gördü, düz deyir, əynindəki
paltarın yaxası təmiz açıxdı. Tez səhvini başa tüştü, xəjələtinnən ayrı
livaya keçdi. Koroğlu götürdü sözün davamını, görək nə dedi:
Koroğlunun vardı adı,
Hey gəlir dadı-fəryadı,
Görməmişəm böylə cadı,
Firəngistana uğradım.
Koroğlu gördü kü, Pərzad xanım livasını dəyişdi, ancax anırdan
bəri bunnara yaxın gəldi.
Qız dedi:
– Qəhrəman oğlan, sənin fikrin dağlara, daşlara.
Koroğlu dedi:
– Xeyir, igid gözəl gördü coşmalıdı, coşmasa, o, heç iyit döylü.
Götürdü görək daha nə dedi:
Uca dağların başında,
Ləbli-ləbli qar görünər.
Mənim bu xəcil könlümə,
Ala gözlü yar görünər.
Pərzad xanım dedi:
– Oğlan, bəyax mən sana dedim dilini çıldırratma, sözüyün əvvəliniaxırını
bil. Bu dağın kəlləsində sənin könlün nə yar istiyir? Okun yar
xiyalına tüşüfsən, onda gərək sən bu yerdən salamat qayıtmayasan.
Ağlını başına topla, gör bir mən nə deyirəm, sən nə eşidirsən.
Aldı Pərzad xanım:
Bağlar içində pencərəm,
Bu otağımda bar görünər.
İndi səni mən sancaram,
Ətrafın şahmar görünər.
– deyif, elə bir sehir oxudu ku, bütün dört yanı ilan bürüdü. Hər tərəfdən
ilannar üstərinə hücum çəkdi. Dəlilər bir-birinə qısılıf, əlləri qılıncın
qəbzəsində titim-titim titrədilər. Koroğlu özünü itirmədi, dedi:
– Xanım, xanım, qulaq as:
Bilmədim yarın fəndini,
Əmeydim ləbin qəndini.
Açeydım göysün bəndini,
Ağ sinəndə nar görünər.
Qız dəli olmadımı, ildıza çıxdı. Bir sehir oxudu, yer yarıldı, dəlilər
də, Koroğlu da yerin arasında sıxılan vaxtı, Pərzad xanım dedi:
– Əyə, zalım oğlu zalım, qulax as, mənim qoynumda sənin nə işin
var.
Zəmbur çəkər bal olanda,
Halın yaman hal olanda,
Dayan, dilin lal olanda,
Gözdərində tor görünər.
Koroğluyu dəlilərnən baravar torpax sıxmağa başladı. Hər tərəfdən
də bir neçə şahmar başı çıxıf, onnara tərəf uzanmışdı. Koroğlu
mətəl qaldı, dedi:
– Ayə, bu zalım qızının cadısı nə təhər cadıdı? Gəl buna deynən
ki, yekə kişi qızısan, belə işdərinnən əl çək, adam ol, adamlara qarış.
Məcbur eləmə ki, əlimi qılınca aparem, səni parça-parça eliyim. Mənim
qılıncım elə-belə qılışdardan döylü, mənim qılıncıma Həzrət Əlinin
əli dəyif. Bu qılıncın qavağında cadu nədi, piti nədi, şahmar nədi, sən
nəsən. Gəl məni məcbur eləmə.
Aldı Koroğlu:
Qələm alıb yazammaram,
Bu qəbrə mən dözəmmərəm,
Gen dünyada gəzəmmərəm,
Dünya mana dar görünər.
Pərzad xanım dedi:
– Əyər gənə ağlına yar-mar sözü salsan, vallah, səni onnan da pis
günə salajam.
Aldı Pərzad xanım:
Pərzad deyir, tanı məni,
Tərk etmişəm xanımanı,
Şahmar ollam, çallam səni,
Dünya sana mar görünər.
Koroğlu gördü kü, qız dediyinnən dönmüyəjək, dedi:
– Ay qız, adam balasısan, məni höysələdən çıxartma, and olsun
Allaha, əlimi Misri qılınca atsam, səni iki yerə parçalıyajam, tez ol, bu
torpağı arala, uşaxları sıxıf-üzmə.
Pərzad xanım baxıf gördü kü, daha sınax bəs eliyər, bir sehir oxudu,
dəlilər torpax məngənəsinnən azad oldular. Əmbə yazıxlar qorxudan
uçum-uçum uçunordular. Bir-birinin üzünə baxanda gördülər ki,
vallah, tufar gəji kimi dümağ ağarıflar. Koroğlu dəliləri bu halda görüf
əl atdı Misri qılıncın dəstəyinə, nə fikirrəşdisə fikrinnən daşındı, dedi:
– Pərzad xanım, sən yerin yeddi qatına da girsən, quş oluf göyə də
uçsan, əlimnən yaxa qurtara bilməzsən, yaxşısı budu, gəl meydana,
qoşul bizə, çıxax gedək.
Pərzad gənə də bir sehir oxudu, ceyran livasına girif dedi:
– Çox atım-atım dersən, indi mən qaçem, sənin atın mənim
dalımca çatsın, görem nejə çater.
Koroğlu dedi:
– Sən hələ Qırata bələd döyülsən, səni Qıratın dırnaxlarında tafdıyaram,
qaç.
Koroğlu bir qədər ceyrana mənzil verdi, sonra da öz-özünü
məzəmmətdədi ki, əyə, mən indi bunun dalınnan at salsam, ona qılınc
çalsam, hamı məni qınıyajax, deyəjəklər ki, Koroğlu bir qıza baş qoşdu,
onu qanına qaltan elədi. Bu fikirnən arxa səmtə baxdı, baxanda gördü
Çənlibel güzgü kimi görüner, konlu qubarrandı, götürdü görək nə dedi:
Yönü bəri duran dağlar,
Ellər səni bəzər bir gün.
Güllü, bənəfşəli bağlar,
Yarım səndə gəzər bir gün.
Geri baxanda gördü, bəyax ceyran livasında qaçan Pərzad xanım,
indi insan livasında yaxınnaşıf ona qulax aser. Koroğlunun gözdəri
yaşardı. Dedi, əyə, hancara olmasa, insan öyladıdı, onun da ürəyi, diləyi
var, biznən tərs gətirməyinə baxma. Koroğlu götürdü sözünün o biri
xanasını:
Hər iyiddə olmaz hünər,
Od olmasa, ojax sönər.
Dövlətdidən dövlət dönər,
Ağlı başdan təzər bir gün.
Baxıf gördü kü, bayax qaçan bu dəfə laf yaxın gəldi. Özü də insan
livasındadı. Gözdəri də yaşarıf, Koroğluya boylaner.
Aldı Koroğlu:
Koroğlu Çənlibellərdə,
Qalmışam fitnə-fellərdə,
Mən ölsəm qürbət ellərdə,
Kim qəbrimi qazar bir gün.
Pərzad xanım yaxınnaşıf dedi:
– Doğrusunu de, görəm sən kimsən?
Koroğlu dedi:
– Xanım, mən Koroğluyam.
Pərzad xanım dedi:
– Əgər sən Koroğlusansa, bu veranxana düzdərdə nə gəzersən?
– Ay Pərzad xanım, dərdsiz aşıx ağladığını heç görüfsənmi, axı
mənim dərdim var, mən buraya onçun gəlmişəm.
– Düzünü de, görək sən niyə gəlifsən?
Burda götürüf görək Koroğlu nə dedi, siz sağ olsun:
Mən qoç Koroğluyam çıxdım qalannan,
Ərzəmi götürdüm divana gəldim.
Xotkarın oğlunnan peyman eylədim,
Fikrimi zay etdim, imana gəldim.
Pərzad xanım qulaxlarını şeşlətdi, dedi:
– Ayə, bu nə xotkar oğludu der, bu nə danışer?
Pərzad gözünü Koroğlunun üzünə zillədi. Əmbə Koroğlu gözünü
çöyürüf Eyvazınan Halaypozanın üzünə baxanda gördü vallah, bir qız
görəndə oynaxlıyan oğlannar, indi elə bilginən ki, don vuruf donuzdurufdu,
heç ürəkləri üstə gəlmer, matdarı-qutdarı quruyufdu. Bəlli
Əhmət də qılıncını yerə qoyuf, mat-mat boylanerdi.
Aldı Koroğlu:
Bu dağların zirvəsinə varanda,
Qılınc çəkif, düşmən bağrın yaranda,
Samur qırağında məclis quranda,
Mey içdim, məst oldum, məstana gəldim.
Pərzad dedi:
– Ay kişi, düz danış, düz de. Nəyə gəlifsən, məqsədin nədi? Məqsədini
düzən desən, inşallah mən də ona əlac eliyəm.
Aldı Koroğlu:
Koroğluyam öz canımnan küsərəm
Bir yel oluf, bu dağlarda əsərəm.
Getməsən də bil, başını kəsərəm,
Səni aparmağa mərdana gəldim.
Söz tamam oldu. Pərzad xanım dedi:
– O ku məni aparajasan, söylə görəm kimə aparajasan?
Koroğlu gördü kü, Pərzad xanımın əhvalı özündə döylü. Bayaxkı
cadı-pitidən də əsər-əlamət yoxdu, dedi:
– Qulax as gör kimə aparajam:
Ovçu olan ovun izlər,
Dur varax bizim ellərə.
Ağcaquzu yolun gözlər,
Dur varax bizim ellərə.
Pərzad xanım Ağcaquzu adını eşidif cin atına minmədimi.
Dedi:
– Əyə, zalım oğlu, məni aparersan bir iyidə apar, Ağcaquzu nə
iyitdi ki, sən onnan ötrü mənim dalımca gəlifsən.
Koroğlu dedi:
– Xanım, xatrına dəyməsin. Qulax as, qulax as, gör bir nə deyirəm:
Gözəl xanım, olma naşı,
Nə gəzersən dağı, daşı.
Ağcaquzu qoşun başı,
Dur varax bizim ellərə.
Pərzad xanım dedi:
– Hası qoşunun başıdı, o, bir cadıyı axıra kimi öyrənif başa çıxa
bilmədi.
Koroğlu o sahat işi başa tüşdü. Dedi, qulax as:
Sona tərk etməz gölünü,
Xoryada vermə telini.
Koroğlunun gözəl gəlni,
Dur varax Çənlibellərə.
Söz tamam olan kimi Koroğlu dedi:
– Qızım, dur gedək, biz sənsiz qayıdası döyülük.
Pərzad xanım dedi:
– Koroğlu, o ku sən məni özünə gəlin kimi aparersan, onda gederəm,
əmbə onu bil ki, Ağcaquzu sən deyən kimi iyid olmasa, onda
zəhər içif özümü tələf eliyəjəm, sən də günaha batajasan.
Koroğlu dedi:
– Pərzad xanım, mana qoç Koroğlu deyəllər, mən səni zornan da
aparardım. Əmbə özüm bilerəm ki, sən zor işdədiləsi qız döyülsən, hər
şey sənin ürəyinnən olajax. Bu günnən mən sənin qaynatanam.
Eyvaz atdan endi, Pərzad onun atına mindi. Üzü dağ aşağı yol başdadılar.
Eyvaz atın yüyəninnən yapışıf, özü payı-piyada gedəsi oldu.
Gəlhagəl, günə bir mənzil, teyimənazil, ustad dili yüyrəy olar,
gəlif Ağqayanın yanına çatanda Koroğlu dedi:
– A bala, Eyvaz, Bəlli Əhməd, siz Yağı qoruğunnan gedin, Pərzad
xanıma gül-çiçəkdən çələng düzəldin, atdarınızı da gözəl-göyçək
bəziyin. Mən burdan kesəsinə gedif, bu sahat dəlilərin hamısını görüşünüzə
göndərəjəm. Gərək Pərzad xanım elə qarşılansın ki, heç bavası
Cəfər paşanın imaratında da elə qarşılanmasın.
Dəlilər “baş üstə” deyif, Pərzad xanımı da götürüf, Yağı qoruğunnan
getməkdə olsun. Koroğlu Qıratı tərpədən vaxtı ağ cığırın ağzında
gördü kü, bir göy dəmir atdı, üstündə də bir enni kürəkli, alçax boylu,
qırmızı gözdü bir kişidi. Ağ qayıya doğru boylaner. Bunu görən kimi
Qırat tərpənməzcə dayandı. Koroğlu gördü kü, ayə, Qırat yerinnən tərpənmer.
Ata mahmız çəkdi, at gənə getmədi. Koroğlu dəli olmadımı:
– Ayə, vayıs oğlu vayıs, yolu niyə kəsifsən? – dedi – Görörsən at
getmer.
Atdı yuvaş-yuvaş başını Koroğluya hərriyif, zəhmnən tərs-tərs
ona baxdı, dedi:
– Məyər dədəyin yoludu? Anırdan getsən olmormu, baldırın qırılajaxmı?
Koroğluyu elə biliynən ildırım vurdu. Dəli oldu, götürüf burda nə
dedi, biz deyək, siz şad olun:
Tatsan, kürtsən, nə millətsən,
En atınnan, əcəm oğlu.
Gözdərinnən mazaratsan,
En atınnan, əcəm oğlu.
Atın üstündəki dedi:
– Əyə, ağlını başına yığ, atımnan niyə tüşərəm, var yolunnan çıx
get, nə qədər ki, əl-ayağım sana toxunmuyuf, əl çək mənnən.
Koroğluyu təzədən od götürdü. Aldı görək nə dedi:
Asdan kəsifdi qarşını,
Axıdajam göz yaşını,
İndi üzəjəm başını,
En atınnan, əcəm oğlu.
Atdı qımışdı. Bu qımışanda Koroğlu daha da cinnəndi.
Dedi:
– Əyə, deyəsən bu tufanı dağılmış məni tanımer, gəl adını buna
nişan ver, qoy canına vəlvələ tüşsün.
Götürdü görək nə deyir:
Qoç Koroğlu mənəm, mənəm,
Çətin dediyimnən dönəm.
Əlimnən şikar vermərəm,
En atınnan, əcəm oğlu.
– Ayə, qoç Koroğluymuşsan, bağışla tanımadım, elə bildim buranın
qoruxçusu zadısan, onçun sana ajıxlandım. Nə demək istiyirsən, ay
qoç Koroğlu?
Koroğlu dedi:
– Atdan tüş, get atın ciloyunu da mənim üzəngimə bağla, özünü də
qavağıma qatıf Çənlibelə aparajam. Bu gün mənim yaxşı günümdü,
Pərzad xanımın toyunda qulluq eliyərsən.
Atdı dedi:
– Yox, atdan düşməyim olmuyajax. Atdan o vaxt tüşərəm ki, sənin
atın mənim atımı ötə.
Koroğlu dedi:
– Baş üstə, sürək!
Atdı dedi:
– Kimin atı ötsə, geridə qalan ötənin qavağına tüşsün getsin.
Koroğlu bu şərtə irazılıx verdi. Axı indiyətən Qıratı ötən olmuyufdu!
Həmən atdı dedi:
– A Koroğlu, harıynan sürək, xətrin harıynan istiyir?
Koroğlu dedi:
– Bax bu qaratikənnığı, çınqıllığı görörsənmi, ordan qırdıramasına
öyannan belə hərrənək, belə gələk.
– Hardan dersən sürək!
Nolajax, Koroğlu Qırata bir qırmaş vurdu, iki qırmaş vurdu, at
yerinnən tərpənmədi.
Əmbə bu biri bir göz qırpımında həmən yerrərdən keçif, Ağqayanın
da o üzünnən hərrənif, ildırım kimi dala qayıtdı. At atın yanına
gələndə Qırat təzədən yerinə pərçim oldu, getmədi. Koroğlu mətəl
qaldı, dedi:
– Ay canım, bu atı mən əlimə keçirsəm, Türk nədi, İran nədi, Ərəb
nədi, pütün dünya mənim ayağımın altında qalmıyajaxmı? Odu ku,
gənə də qarşısındakına üz tutdu:
– Əyə, iyid, atdan en!
Dedi:
– Niyə, mənim atım sənin atını addadı axı. İndi sənin atın mənimdi.
Koroğlu hirsdəndi, atdan tüşüf kişinin üstünə gəldi, dedi:
– Tüş atdan güləşək, kim yıxsa at onundu.
Atdı dedi:
– Mənim başım üstə!
“Mənim başım üstə” – deyif anırdan bəri iyid də gəldi, Koroğlu da
gəldi. Koroğluda bir yaxşı xəsyət varıydı, həməşə güştü tutanda biləyini
çirmiyif “ya Əli, sənnən mədəd” – deyərdi. Burda da gənə dedi:
– ”Ya Əli sənnən mədəd”.
Koroğlu irəli cumana kimi, o birisi əl on arşın qavağa uzandı,
Koroğlunun qurşağından yapışıf elə tulavızdadı kı, Koroğlu gedif
Ağqayanın başına tüşdü. Koroğlu indi başa tüşdü kü, Niyar xanımın
qarğışına tuş oluf. Dodaxlar partdıyıf, irəngi-bənzi qaçıf, dünyəsi
dəyişif. Koroğlu bu qayadan sürünə-sürünə gəldi, baş əydi:
– ”Allahum məsəlla əla Mühəmmədən və ali Mühəmməd” –
deyif, Həzrət Əlinin üzünə baxdı. Bu vaxt Əlinin gözündə bir damla
yaş giləndi. O da salavat çöyürdü, dedi.
– Koroğlu, Qoşabulağın üstündə atanı dəfn eliyən vaxtı mənim adımı
çağırmışdın, sənin kürəyinə mən əl çəkmişdim. Demişdim, kürəyin yerə
gəlməz, qılıncın da qılıncıma dəymişdi. Bax get, bir kəsi incitmə, haqqın
yolunnan heç vaxt çıxma. Onu da bil ki, indi toyuna tələsdiyin Ağcaquzu
da Hasan paşanın yox, sənin doğma balandı, onu da sənin yanına mən
göndərmişəm, o həmən oğlandı kı, mağarada qoyuf qaçmışdın. Onun sağ
biləyində sənin bilərziyin də var, baxarsan tanıyarsan.
Bunu deyif Həzrət Əli Düldülə suvar oldu, bir göz qırpımında qeyb
oldu.
Koroğlu tutduğu işdən peşman oldu, bir tərəfdən də söyündü kü,
Həzrət Əliynən bu şəkildə də olsa, görüşdü, həm də Ağcaquzunun
onun oğlu olmasına çox söyündü. Koroğlu fikirri-fikirri Qıratın belində
havaxt gəlif Çənlibelə çatdığını bilmədi, onda baxdı, at dayandı.
Niyar xanım Koroğlunu belə, bu şəkildə, bu halda görüf ürəyi qubar
elədi. Götürüf görək nə dedi:
Niyə məlulu-müşkülsən,
Hanı Eyvaz, xan Koroğlu?
Göz yaşım ümmana döndü,
Bağrım oldu qan, Koroğlu.
Koroğlu baxdı kı, hələ Eyvazgil gəlif çıxmıyıf. Niyar xanım da
ahı-vayda, ahı-zardadı, anrı-bəri boylandı. Koroğlunun heç ağlı üstünə
gəlmerdi. Niyar xanım aldı görək:
İrəngin dönüf löyünnən,
Sinəm dağlıdı düyünnən,
Qurban kəsəllər qoyunnan,
Sana qurvan mən, Koroğlu.
Koroğlu yana baxanda gördü kü, budu Eyvazdı, Bəlli Əhmətdi,
Tanrıtanımazdı, bir də Pərzad xanımdı gəldilər, ənbə Koroğlu özündə-
sözündə döylü, gözünün ujunnan Niyar xanıma işara elədi ki, uşaxlar
gəler.
Aldı Niyar xanım:
Tərlansan kəklik ovunda,
Niyarın gözəl boyunda
Pərzad xanımın toyunda,
Sürək bir döyran, Koroğlu.
Söz tamama yetdi. Koroğlu gənə də özündə döylü. Dəlilər üç bir,
beş bir buların başına cəmləndilər. Bütün dəlilər üç dəliynən Pərzad
xanımı qarşılamağa getdi. Əmbə Koroğlunun belə pərt olmağı, dodaxlarının
partlaması heç kimi açmadı. Oyur-oyur oynuyan, barmaxlarının
üstündə süzən, Qıratın belində çapan Koroğludan əsər-əlamət qalmamışdı.
Məclis yığılıf, hamı sövüner, təkcə Koroğlunun irəngi yerinə
gəlmer. Eyvaz yaxına gəlif dedi:
– Baba, söylə görem niyə eliyersən, bəlkə dərdini mana deyəsən.
Burdan-bura sana nə üz verdi ki, biz bilmədik? Axı, beşimiz də Ağ
qayıya çatana kimi kefi kök, damağı çağ gəldik. Bizdən ayrılannan
sonra sana nə üz verdi ki, bu günə tüşüfsən?
Koroğlu Eyvaza heç fikir vermədi. Gözünün qulağınnan şərab
tuluğuna baxdı. Bir şərab tuluğu gətirdilər. Koroğlu tuluğu başına qaldırıf
bir xeyli içdi. Eyvaz gördü kün, tulux boşaler, dedi:
– Ay ağa, biz bilerik ki, sən kef əhlisən, hamısını içəjəsən, əmbə
bir de görəm başına nə iş gəlif?
Koroğlu dedi:
– Eyvaz, mənim sazımı gəti.
Koroğlunun dili indi-indi açılerdı. Gənə Ağ qayıya tərəf boylandı.
Dəlilər dedi:
– Ayə, bu Ağqayada bunun nəyi qalıf, indi kimi gözdüyür, görəsən?
Sazı gətirdilər, Koroğlu götürdü görək dərdinə müqabil nə dedi:
Niyar xanım, bir ərəbə tuş oldum,
Ağlımı əlimnən aldı da getdi.
Qurumuş dilimnən hədyan söylədim,
Məni Ağqayaya çaldı da getdi.
– Əyə, zalım oğlu, sən nə danışersən?
Eyvaz dəli oldu, gözü kəlləsinə çıxdı. Elə bir dəli nərə çəkdi ki,
dağ-daş titrədi.
– Ağa, kimdi o, elə bu sahat bu yeddi min yeddi yüz yetmiş yeddi
dəliyi onun üstünə tökəjəm.
Koroğlu dedi:
– Ay oğul, ay oğul, hələ dayan gör bir nə derəm:
Yüz min dəlinin də yetişməz gücü,
Məğrubdan-məşruqa vermer o bacı.
Mardan qamçısı var, zəhərdən acı
Oynatdı əlində güldü də getdi.
– A kişi, o kimdi de görüm o nə kərədi ki, Eyvazın qılıncının
altınnan qaçsın?
Koroğlu dedi, qulaq as:
Koroğluyam, budu sözümün sağı,
Onun hökmündəndi Köysər bulağı,
Adı Həzrət Əli – dinin dayağı,
Düldülünə suvar oldu da getdi.
Söz tamam oldu. Hamı üzünə salavat çöyürdü. Hamı: “Allah, sana
şükür”, – dedi. Qurvannar kəsildi, nəzirlər çıxdı. Koroğluynan Niyar
xanım Ağcaquzuynan Pərzad xanımı yannarına çağırıf xeyir-dua verdilər.
Qoç Koroğlu dedi:
– Camahat, bu cavannarın toy günündə istiyirəm, bir şey də hamınıza
əyan olsun, bilin və agah olun, Ağcaquzu mənim belimnən gələn
doğmaca balamdı, inanmersınız, onun qolunda mənim bazübəndim
olmalıdı, baxın.
Koroğlu əlini uzadıf Ağcaquzunun sağ biləyini çirmələdi, öz bilərziyini
tanıdı. Bu işdən Ağcaquzu özü də çaş-baş qaldı. Koroğlu əhvalatı
dəlilərə nağl elədi. Ağcaquzunun nejə itkin düşdüyünü söylədi. Bu
işdə Həzrət Əlinin köməyin də hamıya çatdırdı.
Niyar xanım yaxına gəlif, hər iki cavanı öpüf bağrına basdı. Dedi:
– Ay Koroğlu, indi belə çıxer ki, sən oğlunnan bajanaxsan, eləmi?
Pərzad mənim doğma bajım, Ağcaquzu sənin oğlun.
Koroğlu Ağcaquzuyu da, Pərzad xanımı da bağrına basdı. Öyəclər
kəsildi, şülənnər pişdi, bir toy elədilər ki, dünyanın gözü belə toy
görməmişdi. Bu günnən Çənlibeldə bir cavan ailə də artdı. Deyillər bu
iki cavan uzun ömür sürdü, xoşbəxt yaşadılar.

Koroğlu dastanı (“Ağcaquzu” qolu) – 16

Bəli, qulluğunuza hardan xavar verem, keçmiş əyyamnan, sabiqəl dövrannan-ustatdar qovmünnən.

Koroğlunun çox cavan vaxtıydı. O ki, Hasan paşa atasının gözdərini oydurdu, sora başlarına nələr gəldi, o hamıya bəllidi…

Deyəllər Qoşabulağın üstündə Həzrət Əli bir nurəni qoja sifətində gəlif, sağ əlini qoç Koroğlunun kürəyinə vurdu, ona iyitdik badəsi içirtdi.

Dedi:

– Koroğlu, mənim sözümə inan, sən Koroğlusan, heç vaxt, heçkimə məğlub olmuyajaqsan!.

Bu sözü deyif də qeyb oldu.

Koroğlu özdüyündə inanar-inanmaz özündə bir gözəllik, bir qüvvə
hiss eləməyə başladı. Anjax atasının qisasını bu qaniçən xotkarlardan,
paşalardan almax niyyəti heç başınnan çıxmerdı. Əmbə bu qisası ala
bilmerdi, güjü çatmerdi, tək iydi. Koroğlu həmeşə atı sürərdi İstanbulun
kanarına, şəhərə tamaşa eliyərdi, hayıfsınıf geri dönərdi.
Günnərin bir günü Koroğlu belə fikrə gəldi ki, gedem bir az
dolanem, iyiddiyin səmtini, sorağını öyrənem, pəhlivannığı, vuruftutmağı,
qoçaxlığı mənimsəyim, sonra dönüf gənə geri gəlləm.
Bu fikirnən Koroğlu Düratı da yedəyinə alıf, atasının kasıf bir dostu
varıydı, birbaş olara gəldi. Düratı həmən qoja kişiyə amanat eliyif yola
düşdü.
Koroğlu Qıratı sürha-sür gəlif, birbaş Təkə-Türkmana çıxdı. Gördü
kü, bir meydandı sulanıf, iki cavan oğlan bir tərəfdə, bir qarımış pəhlivan
bir tərəfdə cəng eliyirlər. Anjax bu ölüm-dirim cəngi döy, yıxımqaldırım
cəngidi. Bu qarımış pəhlivan bu cavan pəhlivanın birinnən
tutaşeir, nə qəddər eliyir, cavan pəhlivanın arxasını yerə gətirə bilmer.
Bu birinnən qurtaranda o birinə, o birinnən qurtaranda bu birinə…
Koroğlu bu cavan pəhlivannara o qədərə meyl elədi ki, dedi: “İlahi,
doğrudan da sən buları iyit yaradıfsan”.
Bu cavan pəhlivannarnan yaxınnıx eliyif, bunnardan hal-əhval
eliyəndə bildi kin, bunnar Təkə-Türkmanın xanı Süleyman xanın
oğlannarıdı. Koroğlu Süleyman xanın oğlannarınnan dostux işdətdi.
Oğlannarın səvəvinə xannığa əyaq aşdı.
Koroğlu bir gün xannıxda Süleyman xanın qızı Bilqeysi gördü.
Bilqeyisə çox meyil saldı, doğrusu, Bilqeysi sevdi. Fikirləşdi: “İlahi,
mən nə təhəri eliyim bu Bilqeysi ələ keçirem”.
Aradan qarılarnan, qızdarnan söhbət eleyif Bilqeys xanımın konlunu
aldı. Bilqeys xanımın konlunu alanan sora Süleyman xana elçi
göndərdi. Süleyman xan qəti cavaf verdi ki, bu, heç düzələn iş döylü.
Dedi:
– Siz nə bilersiniz o haranın yol azanıdı, əsli bilinmer, nəsli bilinmer,
dərənin avarasına mən qız vermərəm.
Koroğlu xeyli fikirrəşənnən sonra özü bir yol tapıf, Bilqeys xanımnan
görüşdü. Dərddəşdilər, danışdılar, sözü bir yerə qoyuf qaçmax
qərarına gəldilər. Bir müddət gözdədilər, aranı xəlvət eliyif vədələşdilər.
Gejənin bir aləmi Koroğlu Bilqeys xanımı Qıratın tərkinə alıf,
Təkə-Türkmanı tərk elədi. Gəlha-gəl, günə bir mənzil, teyyimənazil,
gəlif Qoşabulağın üstünə atasının qəbri önündə atı saxladı.
Bir qədər atasının qəvrini ziyarat elədi. Qəvri ziyarat eliyənnən sora,
gənə də Bilqeys xanımı tərkinə alıf İstanbula endi.
İstanbulun ətrafında yazda, yayda camahat binələrə çıxerdı. Bu binələrin
birində gizdin bir yerdə bir mağara varıydı. Həmən bu mağarada
Koroğlu başdadı məskən salmağa. Aylar, günnər dolaşdı, Koroğlunun
qadını Bilqeys hamilə oldu.
Bu tək mağarada Bilqeys ilk günnər çox darıxerdı. Nolajax, xan
sarayında, süd gölündə çimən, qu tükünnən balış qoyan, atlas yorğandöşəkdə
naz-qəmzəynən firavan gün görmüş bir qızı birdən-birə
mağarıya öyrətmək olardımı? Əmbə Koroğluya olan məhəbbəti Bilqeysi
bir qədər təskin eləsə də, gənə darıxerdi. Koroğlu baxıf gördü ki,
doğrudan da bu qızı burda, bu qayalar arasında belə tək qoymax olmaz,
başına hava gələr. Oydu ku, binələrin birində bir nuranı qarı nənə
varıydı, adına Əsmər qarı deyərdilər. Koroğlu başına gələni Əsmər
qarıya danışdı. Əsmər qarı həmən günnən Koroğluyu da, Bilqeysi də
oğulluğa, qızdığa götürdü. Tez-tez Bilqeysə baş çəkməyə gəldi.
Koroğlu axçadan, paradan qarıya vererdi ki, süddən, qatıxdan, yağdanqaymaxdan
alıf gətirsin, qoymasın Bilqeys korrux çəkməyə. Beləjə
günnər bir-birini əvəz eliyirdi… Bir gün Bilqeys yükünü yerə qoydu,
bir gözəl oğlan doğdu.
Atalar çox yaxşı deyif “çuğul nə ölüf, nə də öləjək, biri öldümü, beşi
onun yerinə pitəjək”. Həyat belədi, gedişat belədi. Bu gün namərdin
beşini öldürsən, savax anası o beşin əvəzinə on beşini gənə doğajax.
Koroğluynan Bilqeysin mağarada belə gizli daldalanmaxlarını, bir
çuğul aparıf İstanbulda Hasan paşaya xavar verdi.
Dedi:
– Öyün yıxılsın, Hasan paşa, bə sən nə təhəri Hasan paşasankı,
Koroğlu sənin torpağında at çaper, sənin binələrində gizdəner?
Hasan paşıya qavaxlar da bu həndəvərdə Koroğlunun at çafdığını
demişdilər. Bir neçə dəfə atdı dəstələr göndərmişdi ki, Koroğluyu
tutudursun, əmbə bir murad hasıl eliyə bilməmişdi. Koroğlunun üstünə
gələnnərin kiminin başı, kiminin qolu, kiminin qılçası kəsildi, qalannar
öldü, qaçannar can qurtardı. Bata bilmədilər qoç Koroğluya. Cəfər
paşaynan Hasan paşa belə qarala gəldilər ki, Koroğluyu aradan götürməkdən
ötrü böyük bir qoşun çəksinnər.
Koroğlunun üstünə böyük bir qoşun çəkdilər. Koroğlu nə qədər
vuruşdu, neçə başdar kəsdi, neçə anaları ağlar qoydu, olmadı. Gördü ki,
əl çəkmellər, yerdə qalannara yazığı gəldi, özü qaçıf bir yerdə daldalandı.
Döyüş dayandı, Koroğlunun yerini bilən olmadı. Qoşun başçıları
ölənnəri, yaralananları da götürüf geri çəkildilər.
Günnərin bir günü Hasan paşa tezdən nizami qoşun çəkif Koroğlunun
üstünə gəlmişdi. Bilqeys gəldi dedi:
– Ya Koroğlu, axı belə olmaz, qoşun dörd yanımızı kəsif.
Koroğlu dedi:
– Bilqeys xanım, sən heç niyaran qalma, mən ağamın əlinnən cam
dolu badə içmişəm, mana heç şey olası döylü. Əvvəlcən sinəmə bir
neçə kəlmə söz gəlif, onu deyim, sonra düşmənə güjümü göstərərəm.
Koroğlu bunu deyif, bir “Keşişoğlu” qaydasınnan görək nə dedi,
sizdərə can sağlığı.
Xotkar üstümüzə cari buyurdu,
Döyüşərəm, dönmərəm, edərəm cəngi.
Ac qarınqay kimi doyursa məni
Mən qəbul etmərəm bu namı-nəngi.
Hasan paşa o tərəfdən nərə çəkif dedi:
– Ayə, yetimin biri, sənin atayın başına gətirdiyimi sənin başına
gətirəjəm, sən mənim bu qoşunumu az şil-küt elə.
Aldı Koroğlu:
Əlli nədi, altmış nədi, yüz nədi,
Mən bilmənəm hərzə-hərzə söz nədi,
Qabağımda dərə, təpə, düz nədi,
Mənəm əsil kirvələrin pələngi.
Hasan paşa dedi: – “Aya, a Koroğlu, a korun oğlu, sən korun oğlusan,
sən nəyə arxalanersan, kimə güvənersən ki?! Mənim qoşunumu niyə
belə qırersan?
Koroğlu dedi:
– Qulaq as, gör kimə arxalaneram.
Koroğlu:
Koroğlu der, xub yetişdim mən cana,
Mən sərimi top eylərəm çovqana,
Varıban gedərəm Təkə-Türkmana,
Ollam Əli qullarının yekrəngi –
– deyif, əlini uzatdı qılıncın dəstəyinə, bir dəli nərə çəkdi, yer-göy
titrədi, qoşunu pencər kimi biçməyə başladı. Koroğlu gördü ki, bir
yannan qırdıxcan qoşun bir yannan daha da arter, fikirrəşdi ki, burdan
qaçıf başını qurtarmax lazımdı. Qoşunun seyrək yerinnən bir səmt
tapıf, sağa-sola qılınc çala-çala mağaranın ağzına gəlif, Bilqeys
xanımı harayladı. Bilqeys xanım eşiyə çıxdı. Koroğlu onun qolunnan
tutuf, alıcı quş kimi atın tərkinə qoymağınnan tərpənməyi bir oldu.
Qoşun Koroğlunun dalınnan əl çəkmerdi. Ona qılınc, əmud çatan
döyüldü, yolama çatan döyüldü. Geri yannan başladılar Koroğluyu oxa
tutmağa. Oxun biri bir namərdin əlinnən şığıyıf Bilqeys xanımın kürəyinin
ortasınnan sancıldı. Bilqeys xanım “of-of” deyif çığıranatana,
Qırat üz qoydu Çənlibelin başına tərəf. Gəldilər çatdılar Qoşabulağın
üstünə. Alı kişinin qavrının yanında Koroğlu atdan endi, Bilqeys
xanımı ehtiyatnan atdan endirdi. Gördü, qız can verer. Koroğlu baxdı
gördü qızdan o qədər qan axıf ki, dodaxları çart-çart oluf. Oydu ku,
Qoşabulağın suyunnan bir oyuc Bilqeys xanıma içirtdi. Bilqeys
yumulmuş gözdərini axırıncı dəfə açdı. Sevgili Koroğlusuna axırıncı
dəfə həsrətnən baxıf:
– Oğlumuz amanatı – deyif, gözdərini təzdən yumdu.
Koroğlu Bilqeys xanımı atasının yanında dəfn elədi, ağladı, sızdadı,
üz qoydu mağaraya tərəf. Gəldi mağaraya çatdı, hər yeri ələk-vələk
elədi, uşağı tapa bilmədi, döndü bir də baxdı, heç bir şey hasil olmadı.
Koroğlu hirsinnən heç Əsmər qarıya da baş çəkmədi. Fikirrəşdi ki,
gedif qoja qarının dərdini daha da artırmıyım. Oydu ki, üz qoydu korpeşiman
Çənlibelə tərəf. Qoşabulağa çatdı, gəldi göz yaşını yüdü.
Gəlif atasıynan Bilqeys xanımın qavırları arasına uzanıf, təzdən ağlamağa
başdadı. Bir müddətdən sonra gözünə yuxu getdi.
Koroğlu burda yatmaxda olsun, eşit Əsmər qarıdan. Əsmər qarı
gördü ki, Koroğlu Bilqeysi də tərkinə alıf qaçdı, əmbə uşax qucaxlarında
döyülü. Gözdədi, ara sakitdəşənnən sonra mağarıya gəldi gördü
ki, bir canavar uşağı əmizdirir. Qarı bir az xəlvətə çəkilif gözdədi,
canavar çıxıf getdi. Oydu ku, uşağı bələyinə püküf, sağına-soluna baxabaxa
öz komasına gətirdi. Uşağın bələyini aşdı, uşax Koroğlunun qolçağındaydı.
Uşağı yüdü, təmizdədi, quruladı. Qoyun südü pişirif uşağı
yedizdirdi. Beləjə bu münvalnan bu uşağı qoyun südünnən böyütməyə
başdadı. Günü günnən uşax böyüməyə başdadı, atalar der: “cideyi
çuvalda gizdətmək olmaz”. Qonum-qonşu bildi kin, Əsmər qarının
öyündə bir körpə var. Hərə bir yannan Əsmər qarıdan soruşordu:
– Ay qarı, bu uşax kimindi, hanı onun ata-anası?
Əsmər qarı hərəsinə bir cavaf vererdi. Derdi nəvəmdi, gətirif
yanımda saxlayıram.
Derdilər:
– Ağbirçək qarısan, axı niyə yalan danışersan? Sənin ki, öyladın
yoxdu, niyə dersən nəvəmdi?
Qarı bir gün hirsdəndi, hamıyı söydü biyavır elədi. Dedi:
– Belə heç kimim yoxdu, gedif İstanbuldan pulnan alıf gətirmişəm,
özümə oğul eləmişəm, dərdi sizəmi qalıf?!
Bəli, bu xavar getdi Hasan paşaya çatdı ki, bəs deməzsənmi, filan
qarıda bir tappa uşax var. Hasan Paşa Əsmər qarıyı yanına çağırtdırdı,
dedi:
– Qarı, sən o uşağı mana satmalısan!
Qarı dedi:
– Paşa sağ olsun, sənin əmrin mana Allahın əmrinnən də üstündü.
Əmbə mana da yazığın gəlsin, mən istəyirəm onu böyüdüm, gələcəkdə
mana da bir sahıf çıxan, qəvrimi ziyarət eliyən olsun.
Hasan paşa dedi:
– Qarı, sən heç şeyin fikrini çəkmə, sənin bu dünyalığıyın da, o
dünyalığıyın da xarcı mənim boynuma.
Bunu deyif, Hasan paşa xəznadarı çağırtdırdı, qarıya bir kisə qızıl
verif yola saldı. Qarı komasına gəlif Koroğlunun bazubəndini uşağın
qoluna bağlayıf, üzünnən-gözünnən öpdü. Hasan paşanın adamlarınnan
uşağı da götürüf saraya gəldilər.
Qarı dedi:
– Paşam sağ olsun, özün görərsən ki, qocalıf əldən tüşmüşəm.
Günnərimi sayeram, mümkünsə onun qoluna taxdığım o bazubəndə
heç kim toxunmasın, qoy körpə balama mənnən yediyar qalsın.
Hasan paşa Əsmər qarının sözünü yerə salmadı. Paşa dedi:
– Qarı, bə bu uşağın adı nədi, nə qoymuşdun onun adını?
Əsmər qarı, yazıx-yazıx dedi:
– Paşam sağ olsun, onu qoyun südünnən bəsləmişəm, onçun da
adını Ağcaquzu çağırerdım. İndi bunnan sora özünüz bilərsiniz.
Hasan paşanın qarıya yazığı gəldi. Dedi:
– Qarı, sən nə ad qoyufsan, biz o adnan da çağırajayıx balamızı.
Bunu deyif qarıya gənə də axçadan, qızıldan verdilər, yola saldılar.
Ağcaquzuyu da dayələrə tafşırdılar. Bu münvalnan Koroğlu balası
Hasan paşanın sarayında böyüməyə başdadı.