Kitabi Dədə Qorqud – Dede Korkut Kitabı – 2

Başat Depegöz’i Öldürdiği Boyu Beyan eder, Xanım Hey!

Meğer xanım, bir gün Oğuz otururken üstine yağı geldi. Dün içinde ürkdi, köçdi. Qaçub ge-derken Aruz Qoca’nm oğlancığı düşmiş, oğlancığı bir aslan bulub götürmiş, beslemiş. Oğuz gene ey-yamla gelüb yurdma qondı. Oğuz Xan’m ilqıçısı gelüb xeber ğetürdi. Aydır:
– Xanım, sazdan bir aslan çıqar, at urar. Apul-apul yürüyişi adam kibi. At basuban, qan sü-mürer.” Aruz aydır: -Xanım, ürkdiğimiz veqtin düşen menim oğlancığımdır belke? -dedi.
Beğler bindiler. Aslan yatağı üzerine geldiler. Aslanı qaldırıb oğlanı tutdılar. Aruz oğlanı alub evine getürdi. Şadılıq etdiler. Yeme-içme oldı. Emma oğlanı ne qeder götürdilerse, turmadı. Gerü aslan yatağına vardı. Gerü tutub ğetürdiler.
Dedem Qorqud geldi. Aydır: -Oğlanım, sen in-sansan. Heyvanla müsahib olmağıl! Gel, yaxşı at bin. Yaxşı yiğitler ile eş yort! -dedi. -Ulu qardaşm adı Çıyan Selcik’dir. Senin adın Başat olsun! Adını men verdim, yaşunı Allah versün, -dedi.
Oğuz bir gün yaylaya köçdi. Aruz’m bir ço-banı vardı. Qonur Qoca Sarı Çoban derlerdi. Oğuz’un öğince bundan evvel kimse köçmezdi. Uzun binar dimekle meşhur bir binar vardı. Ol bi-nara periler qonmışdı. Nağahandan qoyun ürkdi. Çoban ergeçe qaqdı, ilerü vardı. Gördi kim, peri qızları, qanat qanada bağlamışlar, uçarlar, çoban kepeneğini üzerlerine atdı. Peri qızmm birini tutdu. Tem’e edüb, derhal cima’ eyledi. Qoyun ürk-meğe başladı.
Çoban qounun öğine seğirtdi. Peri qızı qanat urub uçdı. Aydır:
– Çoban yil tamam olıçaq mende emanetin var, gel, al! -dedi. -Emma Oğuz’un basma zeval ge-türdün, -dedi. Çobanın içine qorxu düşdi. Emma gizin derdinden benizi sarardı.
Zemanla Oğuz gene yaylaya köçdi. Çoban gene bu binara geldi. Gene qoyun ürkti. Çoban ilerü vardı. Gördi kim bir yığanaq yatur yıldır-yıldır yıldırır. Peri qızı geldi. Aydır:
-Çoban emanetin ğel al! Emma Oğuz’un ba şına zeval getürdin! – dedi. Çoban bu yığanağı gör- cek ibret aldı. Gerü döndi. Sapan taşma tutdı. Ur- duqca böyüdi. Çoban yığanağı qodı qaçdı; qoyun ardına düşdi.
Meğer ol dem Bayındır Xan beğler ile seyrana yetmişlerdi. Bu binarın üzerine geldiler. Gördiler kim, bir ibret nesne yatur, başı-köti belürsiz. Çevre aldılar. Endi bir yiğit bum depdi. depdikce böyüdi. Aruz Qoca dexi enüb depeledi, mahmuzı toqundı. Bu yığanaq yarıldı, içinden bir oğlan çıqdı. Gödeşi adam, depesinde bir gözi var. Aruz aldı bu oğlanı, eteğine sardı. Aydır:
– Xanım, mum mana verin, oğlum Başatla yaş- lıyaym! -dedi.
Bayındır Xan “senin olsun”, – dedi.
Aruz Depegöz’i aldı, evine getürdi. Buyurdı bir daye geldi. Emceğini ağzına verdi. Bir sordu, olanca südin aldı. İki sordı, qanm aldı. Üç sordı, canm aldı. Bir qaç daye ğotürdiler helak etdi. Gör-düler olmaz, “Süd ile besliyelim” dediler. Günde bir qazan süd yetmezdi. Beslediler böyüdi, gezer oldı. Oğlancıqlarla oynar oldı. Oğlancıqlarm ki-minün burnın, kiminün qulagm yemeğe başladı. Elhasili, ordı bunun uçundan qatı incindiler. Aciz qaldılar. Aruz’a şikayet edüb ağlaşdılar. Aruz De-pegöz’i döğdi, söğdi, yasaq eyledi, eslemedi. Axir evinden qodi.
Depegöz’in peri anası gelüb oğlının par-mağına bir yüzük keçürdi.
– Oğul sana ox batmasun, tenüni qılıc kes- mesün! -dedi.
Depegöz Oğuz’dan çıqdı. bir yuca tağa vardı, yol kesdi, adam aldı, böyük herami oldı. Üzerine bir qaç adam gönderdiler. Ox atdılar batmadı. Qılıc urdılar, kesmedi. Sügüyle sancdılar, ilmedi. Çoban-çoluq qalmadı, hep yedi. Oğuz’dan dexi adam yemeğe başladı. Oğuz yığılub üzerine vardı. Depegöz görüb qaqdı. Bir ağacı yerinden qopardı. Atıb elli-altmış adam helak eledi. Alplar başı Qazan’a zerb urdı,- dünya başına tar oldı.
ÇJazan’ın qardaşı Qaragüne Depegöz elinde zebun oldı. Dözen oğlı Alp Rüstem şehid oldı.
Usun Qoca Oğlu kibi pehlevan elinde şehid oldı. Arıq candan eki qarmdaşı Depegöz elinde helak oldı.
Demür Tonlı Mamaq elinde helak oldı. ‘”‘ ‘” Bığı qanlu Begdüz Emen elinde zebun oldı. Ağ sagallı Aruz Çoca’ya qan qusdurdı. Oğlı Qıyan Selcik’in ödi yarıldı. Oğuz Depegöz’e kar qılmadı, ürkdi qaçdı. Depegöz çöyrüb, ögin aldı. Oğuz’ı sa~ lıvermedi, gerü yerine qondurdı. Elhasil, Oğuz yedi kerre ürkdi. Depegöz Ögin alub, yedi kerre ye rine getürdi. Oğuz Depegöz elinde tamam zebun oldı. Vardılar, Dede Qorqut’ı çaqırdılar. Anunla ta- nışdılar:
– Gelün, kesim keselüm,-dediler.
Dedem Qorqud’ı Depegöz’e gönderdiler. Geldi, selam verdi. Aydır: -Oğul, Depegöz, Oğuz elinde zebun oldı, bunaldı. Ayağın torpağına meni saldılar. Sene kesim verelim, deyirler, -dedi.
Depegöz aydar: -Günde altmış adam verin, ye-meğe!- dedi.
Dede Qorqud aydır: – Bu vechle sen adam qomaz, dükedersen.- dedi. – Emma günde eki adam ile beş yüz qoyun verelim! -dedi.
Dede Qorqud böyle degec Depegöz aydar:
– Xoş, öyle olsun! Evet hem mana eki adam verin, yemeğün benim bişürsün, men yiyeyim, – dedi.
Dede Qorqud döndi, Oğuz’a geldi. Aydır:
– Bunlu Qoca ile Yapağlı Qoca’yı Depegöz’e verün, aşm pişürsün!- dedi. Ve hem günde eki adam ile beş yüz qoyun istedi,- dedi. Bunlar dexi razı oldı. Dört oğlı olan birin verdi, üçi qaldı. Üç olan birin verüb eki qaldı. Eki olan birin verdi, biri qaldı.
Qapaqqan derler, bir kişi var idi. Eki oğlı var idi. Bir oğlan verüb, ,bir qalmış idi. Gerü növbet tolanub ana gelmişdi. Anası feryad edüb ağladı, zarlıq eyledi.Meğer xanım Aruz oğlu Başat ğezaye getmiş idi. Ol mehelde geldi. Qarıcıq aydır:
– Başat şimdi aqmdan geldi. Varaym, bolay ki, mana bir esir vereydi, oğlancığım qurtaraydım,- dedi.
Başat altunlu günlügin tiküb oturar iken gör-diler ki, bir xatun kişi gelür. Geldi içeri Basat’a; girdi, selam verdi, ağladı. Aydır:
Avcına sığmayan elüklü oxlı
Erdil teke buynuzından qatı yaylı
İç Oğuz’da, Taş Oğuz’da adı bellü,
Aruz oğlı xanım Başat, mana medet, -dedi.
Başat aydır: -Ne dilersen?
Qarıçıq aydır: -Yalancı dünya yüzünde bir er qopdı. Yaylammda Oğuz elin qondurmadı. Çara polad uz qılıçlar kesen qılım kesdirmedi. Qarğu cida oynadanlar ildirmedi. Qayın oxı atanlar kar qılamadı. Alplar başı Qazan’a bir zerb urdı. Qar- daşı Qaragüne elinde zebun oldı. Bığıqanlu Büg- düz Emen elinde zebun oldı. Ağ sagallu baban Aruz’a qan qusdırdı.Meydan yüzinde qardaşm Qıyan Selcik ödi sındı, can verdi. Qalm Oğuz beg- lerin dexi-kimini zebun edüb, kimini şehid eyledi. Yedi qatla Oğuz’ı yerinden sürdi. “Kesim” dedi, kesdi. Günde eki adam, beş yüz qoyun istedi. Bunlu Qoca ile Yapağlu Qoca’yı ana xıdmetkar ver diler. Dört oğlı birin verdi. Eki oğlancığım vardı. Birin verdim, biri qaldı. Çörildi növbet gerü-mana geldi. Anı dexi isterler. Xamm mana, meded,- dedi. Basat’m qarannulı gözleri yaşla toldı. Qa- rmdaş içün soylamış, görelim, xanım ne soylamış, aydır:
Qıran yerde tikilmiş otaxlarm
O zalim yıqdırdı ola, qardaş! Yügrek olan atlanın tavlasinden
O zalim seçdirdi ola qardaş!
Biserek-biserek develerin qatarından
O zalim ayırdı ola, qardaş!
Şüleninde qırdığm qoyunun
O zalim qırdı ola, qardaş!
Güvencimle getürdigin gelüncügin O zalim senden ayırdı ola, qardaş!
Ağ saqallu babamı
“Oğul” deyü ağlatdm, ola qardaş!
Ağca yüzlü anamı
Sızlatdm ola, qardaş!
Qarşu yatan qara tağım yükseği qardaş!
Aqındılı qörklü suyımm taşqunı qardaş
Güçlü belim qüvveti,
Qarannu gözlerimin aydını, qardaş!
“Qardaşımden ayrıldım” deyü çoq ağladı, zar-lıq qıldı. Ol xatun kişiye bir esir verdi. “Var oğlını qurtar”. -dedi.
Xatun aldı geldi, oğlı yerine verdi. “Hem oğlın geldi.” deyü Aruz’a muştladı. Aruz sevindi.Qalın oğuz begler ile Basat’a qarşu geldi. Başat babasının elin öpdi. Ağlaşdılar, bozlaşdılar. Anasının evine geldi. Anası qarşu geldi. Oğlancuğmı quçdı.
Başat anasının elin öpdi, görüşdiler, boz-laşdılar. Oğuz begleri derildi. Yemeler-içmeler oldı. Başat aydır:
-Begler, qardaş uğrına Depegöz ile buluşuram. Ne buyurursız?, -dedi.
Qazan Beg burada soylamış, görelim, xanım, ne soylamış. Aydır:
Qara uran qopdı depegöz, Erş yüzinde çevirdim, akmadım, Başat! Qara qaplan qopdı Depegöz Qara-qara tağlarda çevirdim, akmadım,
Başat!
Çağan aslan qopdı Depegöz, Qakn sazlarda çevirdim, akmadım, Başat! Er olsan, yeg
Olsan mere, men Qazan’ca olmıyasan, “‘
Başat!- dedi.
Ağ saqallu babanı ağlatmağıl! Ağ birçeklü ananı bozlatmağıl! Başat aydır: -Elbetde vararam! ı- Qazan aydır: -Sen bilürsen
Babası ağladı, aydır: -Oğul, ocağım issüz qoma, kerem eyle varma!- dedi.
Başat aydır: -Yoğ, ağ saqallu eziz baba, va-raram, -dedi. Eslemedi, bileğinden bir tutam ox çı-
qardı, beline soqdı. Qılıcm hem quşandı. Yayın qa-rusına bıraqdı. Eteklerin qıvırdı. Babasının ana-sının elini öpdi, helallaşdı. “Xoş qalun”, -dedi. De-pegöz oldığı Salaxana qayasına qeldi. Gördi Depegöz güne qarşu arxasm vermiş. Yalnuz çekdi belinden bir ox çıqardı. Depegöz’ün yağrma bir ox urdı. Ox keçmedi. Paralandı. Bir dexi atdı. Ol dexi pare pare oldı. Depegöz qocalara ayıtdı: -Bu yerin sineği bizi üşendirdi! -dedi. Başat bir dexi atdı. Ol dexi paralandı, bir paresi Depegöz’ün ögine düşdi. Depegöz sıçradı baqdı, Başat gördi, elin eline çaldı, qas-qas güldi. Qocalara aydır: -Oğuz’dan yene bize bir türfende quzı geldi., -dedi. Basat’ı ögine qatdı, tutdı. Boğazdan salmdırdı. Yatağına getürdi. Edü-ginin quncma soqdı. Aydır: Mere qocalar, ekindü veqti munı mana çeviresiz, yiyem- dedi. Yene uyudı.
Basat’m xenceri vardı. Edügini yardı, içinden çıqdı. Aydır: Mere qocalar munm, ölümi nedendir? Ayıtdılar: – Bilmeziz. Amma gözünden ğeyri yerde et yoqdır, -dediler. Başat Depegöz’ün başı ucına geldi. Qapaq qaldırdı. Baqdı gördi kim gözi etdir. Aydır: Mere qocalar sügiliği ocağa qoyun qızsm! -dedi.Sügiliği ocağa bıraqdılar, qızdı.
Başat eline aldı. Adı qörklü Mehemmed’e sa-lavat getürdi. Sügüligi Depegöz’ün gözüne eyle basdı kim, Depegöz’ün gözi helak oldı. Şöyle nere urdı, hayqırdı kim, tağ ve taş yangülendi. Başat sıç-radı. Qoyun içine mağaraya düşdi. Depegöz bildi kim, Başat Mağaradadur. Mağaranun qapusm alub, bir ayağın qapumn bir yanına, birin dexi bir yanma qodı. Aydır:
10. Mere qoyun başları erkec, bir-bir gel keç! – dedi. Bir-bir gelib keçdüHer birinin başların sı- ğadı.- Toğkcıqlar, dövletim saqar qoç, gel keç!- dedi. Bir qoç yerinden qalqdı, gerinüb sündi. Degi Başat qoçi qoçi basub boğazladı, derisin yüzdi, quyruğ ile başını deriden ayırmadı: içine girdi. De pegöz de bilid kim Başat deri içindedür. Aydır:
Ay saqar qoc, menim nereden helak ola cağım bildin? Şöyle çalayım seni mağara divarma kim, quyruğın mağarayı yağlasun! -dedi. Başat qoçm başını Depegöz’ün eline sundı. Depegöz buy- nızmdan berk tutdı. Qaldırıcaq buynız derile elin de qaldı. Başat Depegöz’ün budı arasından sıç- rayub çıqdı. Depegöz buynızı götürüb yere çaldı. Aydır: -Oğlan, qurtuldm mı? Başat aydır: Tanrım qurtardı. Depegöz aydır: – Mere oğlan, al şol bar- mağımdakı yüzügi, parmağına taq, sana ox ve qıkc kar eylemesün.
Başat aldı yüzügi pamağına köçürdi. Depegöz aydır: -“Oğlan yözügi alub taqmdın mı?” Başat aydır: -Taqındım, Depegöz Basat’m üzerine qodı, xençerle çaldı-kesdi, sıçradı gen yerde turdı. Gördi kim yüzüg gene Depegöz’ün ayağı altında yatur.
Depegöz aydır: -Qurtuldın mı? Başat aydır: -Tanrım qurtardı. Depegöz aydır: -Oğlan şol gün-bedi gördün mi? Aydır: -Gördüm. Depegöz aydır: Menim xezinem var. Ol qocalar almasınlar. Var
-.
möhürle! -dedi. Başat günbed içine girdi. Gördi kim, altun-aqca yıqılmış. Baqaraq kendözin unıtdı. Depegöz günbedin qapusm aldı. Aydır: -Günbede girdin mi? Başat aydır: Girdim. Depegöz aydır: -Şöyle çalayım ki, günbedle tartağan olasan -dedi. Basat’m diline bu geldi ki, “La ilahe illallah. Me-hemmed resulallah, -dedi. Dedi, heman dem gün-bed yarıldı, yedi yerden qapu açıldı. Birinden taşra geldi.
Depegöz günbede elin soqdı. Eyle qaxdı kim, günbed zirü zeber oldı. Depegöz aydır: -Oğlan qurtıldm mı. Başat aydır: -Tanrım qurtardı. -dedi. Depegöz aydır: Sene ölüm yoğ imiş! Şol mağarayı gördün mi? Başat aydır: -Gördüm. Depegöz aydır: -Anda eki qılıc var: biri qınlı, biri qınsız. Ol qmsuz keser menim başımı. Var, götür, menim başumı kes! -dedi. Başat mağara qapusma vardı. Gördi bir qmsuz qılıc turmaz, ener çıqar. Başat aydır: -Men muna bitekellüf yapışmayım, -deyüb kendü, qılıcın çıxardı tutdı. Eki pare böldi. Vardı bir ağaç getürdi, qılıca tutdı. Anı dexi eki pare eledi. Pes yayını eline aldı. Oxla ol qılıc asılan zenciri urdı.. Qıhc yere düşdi, gömüldü.. Kendü qılıcm qmma soqdı.. Bal-çağından ol qılıcı berk tutdı. Geldi aydır: Mere De-pegöz necesen?, -dedi. Depegöz aydır: Mere oğlan, dexi ölmedin mi? Başat aydır: Tanrım qurtardı. De-pegöz aydır: -Sene ölüm yoğ imiş, -dedi. Çağırub Depegöz soylamış, görelim ne soylamış, aydır:
Gözüm, gözüm, yalnuz gözüm! Sen yalnuz gözle men Oğuz’u smdırmışdım.
Ala gözden ayırdın yiğit meni! Tatlu candan ayırsun Qadir seni! Ele kim men çekerem göz bunum, Hiç yiğide vermesün Qadir Tenri göz bu güni! -dedi.
Depegöz ene aydır:
Qalarda-qoparda yiğit
yerin ne yeridir?
Qarannu dün içinde yol azsan umun
nedir?
Qaba elem götüren xanmuz kim
Qırış güni ögdin
Ağ saqallu baban adı nedir?
Alp eren erden adm,
Yaşurmaq eyb olur,
Adın nedir, yiğit, değil mana! -dedi.
Başat Depegöz’e soylamış, görelim xanım, ne soylamış:
Qalarda- qoparda
yerim Günortac! Qaranu dün içre yol azsam,
umum Allah! Qaba alem götüren xanımız-
Baymdır Xan! Qırış güni ögdin depen alpımız
Salur oğlı Qazan
Anam adm sorar olsan, -Qaba Ağaç! Atam adm deirsen- Qağan Aslan. Menim adım sorarsan
Aruz oğlı Başat’dır,-dedi.
Depegöz aydır: -Emdi qardaşlar, qıyma mana!
dedi.
Başat aydır:
Mere qavat! Ağ saqallu babamı ağlatmışsan.
Qarıcıq ağbirceklü anamı bozlatmışsan.
Qarındaşım Qıyan’ı öldürmişsen
Ağca yüzli yengemi tul elemişsen. Ala gözlü bebeklerin öksüz qomışsan.
Qoyur mıyam seni,
Qara polad uz qılıcım tartmıymca,
Qafalu-börklü başın kesmiyinçe. Alcaqanmyeryüzine tökmiyince,
Qardaşım Qıyan’m qanm almıymca
Qomazam! -dedi.
Depegöz dexi burada soylamış, aydır:
Qalqubanı yerimden turam, derdim Qalm Oğuz beglerinden ehdim bozam,
derdim
Yeniden toğanm qıram derdim Bir gez adam etine toyam, derdim Qalm Oğuz begleri üzerime
yığılub gele, derdim. Qaçubanı Salaxana qayasma girem,
derdim
Ağır mancılaq taşla atam, derdim. Enüb taş, başıma düşiben ölem, derdim Ala gözden ayırdın yiğit, meni Tatlu candan ayırsun Qadir seni! -dedi.
Depegöz bir dexi soylamış aydır:
Ağ saqallu qocaları çoq ağlatmışam Ağ saqallu, qarışı tutdı ola, gözüm seni? ‘ Ağ birceklü qarıcığları çoq ağlatmışam Gözi yaşı tutdı ola, gözüm, seni? Bığcağı qararmış yigitcikleri çoq yemişem Yiğitlikleri tutdı ola, gözüm, seni? Elcügezi qmalı qızcığazları çoq yemişem Qarışcuları tutdı ola, gözüm seni? Heç yiğide vermesün Qadir Tanrı göz yü- kini
Gözüm, gözüm, ay gözüm! Yalnuz gözüm! -dedi.
Başat qaqıb yerinden tun geldi. Buğra kimi Depegöz’i dizi üzerine çökürdi. Depegöz’ün kendü qılıcı ile boynunu urdı. Deldi yay kirişine taqdı. Sü-riyi-süriyi mağara qapusma geldi. Bunlı Qoca ile Yapağlu Qoca’yı Oğuz’a muştçı gönderdi. Ağ boz atlar binüben yortışdılar. Qalm Oğuz ellerine xeber geldi.
At ağızlu Aruz Qoca evine çapar geldi. Ata-sına Basat’ın sevine verdi: -Muştuluq! Oğlun De-pegöz’i depeledi! -dedi.
Qalın Oğuz begleri yetdiler. Salaxana qayasma geldiler. Depegöz’ün başını ortaya getürdiler.
Dedem Qorqud gelüben şadlıq çaldı. Gazi erenler başına ne geldiğin aydıverdi. Hem Basat’a
akjış verdi.
Qara tağa yetdüginde aşıt versün! Qanlu-qanlu sulardan keçit versün! -dedi.
Erlikle qardaşm qanm aldın. Qalm Oğuz beg-lerini bundan qurtardın. Qadir Allah yüzün ağ etsün, Başat! -dedi,
Ölüm veqti geldiğinde arı imandan ayırmasun!
Günahınızı adı görklü Mehemmed
Mustafa’ya bağışlasun, xanım, hey!

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s